Σάββατο, 30 Μαρτίου 2013

2914 - Παταπίου μοναχού Καυσοκαλυβίτου: Γέρων Παΐσιος Αγιορείτης, Διακονία αγάπης



«Ο Θεός ας πλημμυρίσει την καρδιά σας με την καλοσύνη Του και την πολλή Του αγάπη, μέχρι να παλαβώσετε, για να φύγει ό νους σας πια από την γη καί να βρίσκεται από τώρα κοντά Του στον Ουρανό.
Να τρελαθείτε από την θεία τρέλα της αγάπης του Θεού! Να κάψει ό Θεός με την αγάπη Του τίς καρδιές σας!».(Γέρων Παΐσιος)
Πατάπιος Μοναχός, Καυσοκαλυβίτης
Το να γράψει κανείς για μορφές σαν το Γέροντα Παΐσιο τον Αγιορείτη, αποδεικνύεται πολύ δύσκολο έργο, μια πού «θέλει άρετήν και τόλμην» κατά τον ποιητή, ή προσέγγιση με το ιερό αυτό πρόσωπο. Κι αφού στο πρώτο βιώνουμε - μόνο εκεί - την πλήρη ακτημοσύνη, απέμεινε ή τόλμη στο να εκφράσουμε τίς παρακάτω σκέψεις.
Είναι γεγονός ότι για το μακαριστό Γέροντα, ή σχετική βιβλιογραφία κάθε χρόνο πού περνάει εμπλουτίζεται συνεχώς. Όχι μόνο βιβλία καί άλλες εργασίες πού αναφέρονται στην μορφή του καί στις εμπειρίες ανθρώπων πού έχουν ωφεληθεί άπ' αυτόν, βρίσκουν συχνά το φως της δημοσιότητας, αλλά καί - αυτό κατά τη γνώμη μου είναι καί το σπουδαιότερο - τα Έργα, οι Λόγοι καί οι Διδαχές του 'ίδιου του Γέροντα, είναι πλέον προσιτές στο σύγχρονο πιστό, μέσα από τίς εκδόσεις της μονής οπού αναπαύεται το ασκητικό του λείψανο.
Αναπολώντας κατά καιρούς τη σεβάσμια μορφή του Γέροντα καθώς καί τίς φωτισμένες νουθεσίες καί διδαχές του, πού πάντα στάλαζαν σα βάλσαμο στις ψυχές όλων πού, λίγο ως πολύ, είχαμε την ευλογία να τον συναντήσουμε, μου έμενε ή αίσθηση ότι όλα οσα υπέφερε καρτερικά στην ασκητική του ζωή: στερήσεις, κακουχίες, πειρασμοί, κοπιώδεις μετακινήσεις, ενοχλήσεις καί κόπωση από τους αναρίθμητους προσκυνητές καί τέλος, οδυνηρές ασθένειες, τα υπέμενε από αγάπη για το Θεό καί για τον άνθρωπο.
Καί στις μονές που διακόνησε, εντός καί εκτός Αγίου Όρους, καί όταν ζούσε μόνος του στην ησυχία, ή ζωή του, ήταν μια συνεχής διακονία αγάπης. Μιας αγάπης χωρίς σύνορα πού επειδή ήταν ειλικρινής καί απαύγασμα της θεοειδούς του ψυχής, ξεκούραζε όλους όσους τη γεύονταν. Ακόμη καί στην περίοδο πριν την όσιακή του κοίμηση, αν καί εξ αιτίας της επάρατης νόσου είχε οδυνηρότατους πόνους, εκείνος θυσιάζοντας τον εαυτό του για τους αδελφούς του, διακονούσε με αυταπάρνηση καί αυτοθυσία όσους προσέτρεχαν σ' αυτόν για να βοηθηθούν.
Μα κι από την πλούσια διδασκαλία του, πού αναφέρεται διεξοδικά σε όλα τα θέματα της εν Χριστώ ζωής καί πού πραγματικά μας «αφυπνίζει πνευματικά», βλέπουμε το
Γέροντα να μιλάει «με πόνο καί αγάπη» για όλους μας.
Από το πάνθεον των αρετών, ή αγάπη - ξεχωριστά ανάμεσα στις άλλες - φαίνεται να διαπνέει τη σύνολη ζωή καί διδασκαλία του π. Παϊσίου. Έλεγε στους ακροατές του, υπογραμμίζοντας τη δύναμη της αγάπης: «...επειδή δεν ξέρουμε τι μας περιμένει, όσο μπορείτε, να καλλιεργήσετε την αγάπη. Αυτό είναι το κυριότερο άπ' όλα: να έχετε μεταξύ σας αγάπη αληθινή, αδελφική, όχι ψεύτικη. Πάντα όταν υπάρχει το καλό ενδιαφέρον, ό πόνος, ή αγάπη, ενεργεί κανείς σωστά. Ή καλοσύνη, ή αγάπη, είναι δύναμη».
Μία από τις τελειότερες εκφράσεις αγάπης είναι το να προσευχόμαστε για τους άλλους. Την αλήθεια αυτή καθώς καί την αξία της τονίζει ό Γέροντας: «Ή καρδιακή προσευχή βοηθάει όχι μόνο τους άλλους αλλά καί τον ίδιο τον εαυτό μας, γιατί βοηθάει να έρθει ή εσωτερική καλοσύνη. Όταν ερχόμαστε στη θέση του άλλου, έρχεται φυσιολογικά ή αγάπη, ό πόνος, ή ταπείνωση, ή ευγνωμοσύνη μας στο Θεό με τη συνεχή δοξολογία, καί τότε ή προσευχή για το συνάνθρωπο μας γίνεται ευπρόσδεκτη από τον Θεό καί τον βοηθάει». Καί σε ερώτηση για το πώς καταλαβαίνει ότι με την προσευχή του βοηθήθηκε ό άλλος, απαντάει: «Το πληροφορείται από τη θεία παρηγοριά πού νιώθει μέσα του από την πονεμένη του καρδιακή προσευχή πού έκανε. Πρέπει όμως πρώτα τον πόνο του άλλου να τον κάνει δικό σου πόνο καί υστέρα να κάνεις καί καρδιακή προσευχή. Ή αγάπη είναι ιδιότητα θεϊκή καί πληροφορεί τον άλλο».
Ή αγάπη είναι προϋπόθεση για να φέρει το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα του ελέγχου των σφαλμάτων του αλλού κι αυτό είναι κάτι πού το υπογραμμίζει ό π. Πάίσιος: «Όταν ελέγχουμε κάποιον από αγάπη, είτε την καταλαβαίνει ό άλλος την αγάπη μας είτε όχι, ή αλλοίωση γίνεται στην καρδιά του, επειδή κινούμαστε από καθαρή αγάπη. Ενώ ό έλεγχος πού γίνεται χωρίς αγάπη, με εμπάθεια, τον κάνει τον άλλο θηρίο γιατί ή κακιά μας προσκρούει στον εγωισμό του... Όταν ανεχόμαστε τον άλλον από αγάπη, εκείνος το καταλαβαίνει».
Ή θυσία για τον αδελφό είναι μίμηση Χρίστου. «Να μάθει κανείς να χαίρεται με το να δίνει», έλεγε ό μακαριστός Γέροντας καί συνέχιζε: «Τέτοιοι άνθρωποι πού δίνονται χωρίς να υπολογίζουν τον εαυτό τους, θα μας κρίνουν μεθαύριο». «Ό Χριστός συγκινείται, όταν αγαπάμε τον πλησίον μας πιο πολύ από τον εαυτό μας, καί μας γεμίζει με θεία ευφροσύνη. Βλέπεις Εκείνος δεν περιορίστηκε στο «αγαπήσεις τον πλησίον σου ως εαυτόν» αλλά θυσιάστηκε για τον άνθρωπο». Καί συμπληρώνει: «Αδύνατο είναι να έλθει ή αγάπη του Χριστού μέσα μας, εάν δεν βγάλουμε έξω τον εαυτό μας από την αγάπη μας καί να την δώσουμε στον Θεό καί στις εικόνες Του καί να δινόμαστε πάντα στους άλλους, χωρίς να θέλουμε να μας δίνονται οί άλλοι»7. Επιμένοντας ό Γέροντας στην θυσιαστική προσφορά ως έκφραση τέλειας αγάπης, μας νουθετεί: «Ή θυσία για τον συνάνθρωπο μας κρύβει την μεγάλη μας αγάπη για τον Χριστό. Όσοι έχουν μεν την αγαθή προαίρεση για να ελεήσουν, αλλά δεν έχουν τίποτα καί πονάνε γι αυτό, ελεούν με το αίμα της καρδιάς τους». Καί για να ενθαρρύνει όσους αγωνίζονται να καλλιεργούν την βασίλισσα των αρετών, συμπληρώνει: «Οί εύσπλαχνοι, επειδή πάντα χορταίνουν τους άλλους με αγάπη, πάντοτε είναι χορτασμένοι από την αγάπη του Θεού καί από τίς άφθονες ευλογίες Του».
Στρέφοντας την προσοχή του στη σωστή πραγμάτωση του μοναχικού ιδεώδους καί ορίζοντας την αγάπη αρχή καί τέλος της άποταγής του μοναχού από τον κόσμο, μας διδάσκει: «Έργο του μοναχού είναι να γίνει δοχείο του Αγίου Πνεύματος. Να κάνει την καρδιά του ευαίσθητη σαν το φύλλο του χρυσού των αγιογράφων. Όλο το έργο του μοναχού είναι ή αγάπη, όπως καί το ξεκίνημα του έγινε από αγάπη προς τον Θεό, ή οποία έχει καί την αγάπη για τον πλησίον». Καί συνεχίζει, απαντώντας ταυτόχρονα καί στους ανά τους αιώνας επικριτές του μοναχισμού, ότι τάχα έφυγαν από τον κόσμο επειδή δεν τον αγαπούν: «Ό μοναχός φεύγει μακριά από τον κόσμο, όχι γιατί μισεί τον κόσμο, αλλά γιατί αγαπάει τον κόσμο, καί ζώντας μακριά από τον κόσμο, θα τον βοηθήσει με την προσευχή του σε ότι δεν γίνεται ανθρωπίνως παρά μόνο με θεϊκή επέμβαση».
Ορίζοντας άλλη μια φορά την αγάπη σαν μια από τίς βασικές συντεταγμένες της πορείας του μονάχου, αλλά καί κάθε χριστιανού πού ζει με Λιτότητα καί εγκράτεια, ό μακαριστός Γέροντας Παΐσιος θα μας πει: «Ή αγάπη με την εξωτερική ακτημοσύνη πολύ βοηθάει για να αποκτήσει κανείς καί την εσωτερική ακτημοσύνη από τα πάθη. Ο! δύο αυτές ακτημοσύνες κάνουν τον άνθρωπο πλούσιο από καλοσύνη Θεού».
Έχουν περάσει ήδη 10 χρόνια από τη μακαριά καί όσιακή κοίμηση του αλησμόνητου Γέροντος Παϊσίου του Άγιορείτου. Όμως ούτε αυτά κατάφεραν ούτε οσα ό Θεός θα επιτρέψει να ζήσει ακόμη αυτός ό κόσμος θα καταφέρουν να σβήσουν την χαριτωμένη μορφή του από τίς καρδιές των ανθρώπων πού αγάπησε μέσα από την πολλή του μανική αγάπη προς τον Χριστό. Ολόκληρη ή ζωή του ήταν μια διακονία αγάπης. Μιας αγάπης χωρίς σύνορα! Γι' αυτό καί όσο ό ήλιος θα ανατέλλει στη γη, δεν θα πάψει να μας εμπνέει καί να διδάσκει πώς ν' αγαπούμε πραγματικά.
«Εκείνοι πού αγαπούν αληθινά καί αγωνίζονται σωστά, ανέχονται με αγάπη, θυσιάζονται, στερούνται καί αναπαύουν τον πλησίον τους, πού είναι ό Χριστός».
Ας έχουμε την ευχή του!

2913 - Το Άγιον Όρος στον σύγχρονο κόσμο



Η ομιλία, που ακολουθεί, έγινε στις 14 Μαρτίου 2006 από τον Ιερομόναχο Νικόδημο Λαυριώτη σε εκδήλωση του IΣΤΑΜΕ (Iνστιτούτο Στρατηγικών και Aναπτυξιακών Mελετών
.

Εκδήλωση του IΣΤΑΜΕ-ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ με θέμα: Διαπολιτισμικός Διάλογος:  «Το Άγιον Όρος στον σύγχρονο κόσμο».
ΟΜΙΛΗΤΗΣ:
Γέροντας Νικόδημος Λαυριώτης
ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ:
1. Σταύρος Π. Ψυχάρης, Εκδότης Διευθυντής εφημερίδας ΤΟ ΒΗΜΑ
2. Ιωάννης Κονιδάρης, Καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών
3. Κώστας Μποτόπουλος, Συνταγματολόγος
ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ:
Μαριλένα Κοππά, Αντιπρόεδρος του ΙΣΤΑΜΕ

ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: Πανοσιολογιότατε, εκπρόσωπε της αυτού Μακαριότητος του Αρχιεπισκόπου Αθηνών, κύριοι Υπουργοί, κύριε Πρέσβη, κύριε Αντιπρόεδρε του Συμβουλίου Επικρατείας, με τη σημερινή εκδήλωση το ΙΣΤΑΜΕ εγκαινιάζει μία σειρά εκδηλώσεων με γενικό θέμα «διαπολιτισμικός διάλογος».
Σήμερα θα κουβεντιάσουμε για το Άγιον Όρος στο σύγχρονο κόσμο». Η επιλογή αυτού του θέματος δεν είναι τυχαία, το Άγιον Όρος υπογραμμίζει την οικουμενικότητα της ορθοδοξίας, καθώς και τη σημασία που έχει να δούμε τη θρησκεία γενικότερα μέσα στον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο κόσμο στον οποίο ζούμε.
Η μετανάστευση, η επανάσταση στον τομέα της επικοινωνίας, οι πληθυσμιακές ανακατατάξεις και μετακινήσεις, έχουν από τη μία φέρει ανθρώπους με διαφορετικές εθνικές και θρησκευτικές παραδόσεις πιο κοντά. Από την άλλη ωστόσο η τριβή αυτή συχνά δημιουργεί εντάσεις και καχυποψία. Ένας ουσιαστικός διαπολιτισμικός διάλογος είναι λοιπόν αναγκαίος, για να μειώσει αυτή την καχυποψία και να εξουδετερώσει κάθε προσπάθεια δημιουργίας συνθηκών σύγκρουσης πολιτισμών. Είναι αναγκαίος προκειμένου να δημιουργηθούν συνθήκες αποδοχής και ανεκτικότητας του άλλου, ο οποίος έτυχε να ανήκει σε μια άλλη θρησκεία, σε έναν άλλον πολιτισμό. Ο μεγαλύτερος εχθρός της κοινωνικής και παγκόσμιας ειρήνης είναι η άγνοια για τον άλλον, τις παραδόσεις του, την κουλτούρα του, τον πολιτισμό του.
Μέσα από αυτή την εκδήλωση, αλλά και αυτές που θα ακολουθήσουν, το ΙΣΤΑΜΕ φιλοδοξεί να συμβάλλει στα πλαίσια των δυνατοτήτων του στο να δημιουργηθούν συνθήκες διαπολιτισμικής αλληλοκατανόησης, αλληλοσεβασμού και αμοιβαίας αποδοχής. Αυτό είναι μια ιδιαίτερη ανάγκη και για τη δική μας χώρα, η οποία έχει γίνει χώρα υποδοχής μεταναστών και ατόμων με διαφορετικές θρησκείες και πολιτισμικές παραδόσεις.
Ακριβώς για το θέμα αυτό έχουμε την τιμή να έχουμε κοντά μας τον γέροντα Νικόδημο Λαυριώτη, που θα κάνει τη βασική εισήγηση. Επίσης στη συζήτηση θα παρέμβουν ο κύριος Σταύρος Ψυχάρης, πρώην Διοικητής του Αγίου Όρους, Εκδότης, ο Καθηγητής Ιωάννης Κονιδάρης και ο κύριος Κώστας Μποτόπουλος Συνταγματολόγος. Εκ μέρους του Διοικητικού Συμβουλίου του ΙΣΤΑΜΕ τους ευχαριστώ θερμά που αποδέχθηκαν την πρόσκλησή μας να συμμετάσχουν στη σημερινή εκδήλωση. Ευχαριστώ κι όλους εσάς που μας τιμάτε με την παρουσία σας. 
Θα σας πω δύο λόγια ξεκινώντας για τον γέροντα Νικόδημο. Ο Ιερομόναχος γέροντας Νικόδημος Λαυριώτης γεννήθηκε το 1956 στη Μάνη, το 1974 μετέβη στο Άγιον Όρος και εγκατεβίωσε στη Μονή Μεγίστης Λαύρας. Γέροντας και πνευματικός πατέρας του υπήρξε ο προηγούμενος Βιβλιοθηκάριος της Μονής, Καλλίστρατος .
Ως βοηθός του προηγούμενου Καλλίστρατου, από το 1974 και ως Βιβλιοθηκάριος από το 1980 φρόντισε για την ταξινόμηση της βιβλιοθήκης, για τη συντήρηση και την καλή κατάσταση των βιβλίων, εμπλούτισε τη βιβλιοθήκη με χειρόγραφα και έντυπα από διάφορα ερημωθέντα εξαρτήματα της Ιεράς Μονής και με την προμήθεια νέων εκδόσεων. Εξυπηρέτησε πολλούς Έλληνες και ξένους επιστήμονες καθιστώντας τη βιβλιοθήκη προσιτή στους ανά τον κόσμο μελετητές.
Ως μέλος της γεροντικής Σύναξης της Μονής από το 1984 την υπηρέτησε ως Επίτροπος και Αντιπρόσωπος στην Ιερά Κοινότητα του Αγίου Όρους από το 1997 έως σήμερα, καθώς και σε άλλα διακονήματα. Επίσης έχει συμμετάσχει σε Επιστημονικά Συνέδρια κι έχει συγγράψει μελέτες που αφορούν τη Μεγίστη Λαύρα και τις δράσεις αγιορειτών στο παρελθόν. Συμμετέχει σε πολλές ιεροκοινοτικές και μοναστηριακές επιτροπές για σοβαρά θέματα του Αγίου Όρους κι έχει λάβει μέρος σε πάρα πολλές αποστολές. 

α) Η ομιλία

Το Άγιον Όρος στον σύγχρονο κόσμο

Πανοσιολογιότατε, εκπρόσωπε της αυτού Μακαριότητος του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος και κυριάρχου Επισκόπου κυρίου Χριστοδούλου, κύριοι Υπουργοί, κύριε Πρέσβη, κυρίες και κύριοι, θερμές εκφράζω τις ευχαριστίες προς το Διοικητικό Συμβούλιο του ΙΣΤΑΜΕ για την ευγενή πρόσκληση να μιλήσω από το βήμα αυτό προς την αγάπη σας.
Το θέμα επιγράφεται "το Άγιον Όρος στο σύγχρονο κόσμο". Η διατύπωση ίσως δεν βοηθάει απολύτως στην αυτοτελή ανάπτυξή του και τούτο γιατί το Άγιον Όρος ως μοναστική πολιτεία έχει ενιαία διαδρομή από την ίδρυσή του μέχρι σήμερα, η οποία δύσκολα μπορεί να κατατμηθεί σε χρονικές περιόδους.
Θα μου επιτρέψετε να παρομοιάσω την πορεία αυτή του Αγίου Όρους με ευθεία γραμμή σε κάθε τι που έχει σχέση με τους σκοπούς και με τους κανόνες του μοναχικού βίου, δηλαδή τις αρχές πάνω στις οποίες αυτός ερείδεται, τον τρόπο διαβιώσεως των μοναχών, τα μέσα για την επίτευξη του σκοπού των ασκουμένων και λοιπά.
Όλα τα ανωτέρω παραμένουν αναλλοίωτα στους αιώνες. Σε επίρρωση όλων αυτών θα μου επιτραπεί μια συντομότατη αναφορά στην πορεία του μοναχισμού γενικά από την ίδρυσή του μέχρι την εμφάνισή του στη Χερσόνησο του Άθω. Από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους οι έχοντες ως υπόδειγμα την αναχώρηση του Χριστού εις την έρημο επί σαράντα ημέρες και ποθούντες να βλέπουν τον Χριστό δίπλα τους μέσα στη δόξα του, επέλεξαν την αναχώρησή τους στην έρημο βλέποντας μάλιστα και τις τοπικές εκκλησίες να κινδυνεύουν να ιδρυματοποιηθούν.
Αυτοί ήταν οι πρώτοι ερημίτες. Από τον αναχωρητισμό των ερημιτών γεννήθηκε ο μοναχισμός ως αυθεντική μίμηση της πολιτείας του Χριστού και πραγμάτωση της ευαγγελικής ρύσης «ου γαρ εισίν δύο ή τρεις συνηγμένοι εις το εμόν όνομα εκεί ειμί εν μέσω αυτών». Δηλαδή ο Χριστός μας διαβεβαιώνει ότι «βρίσκεται μεταξύ δύο ή τριών ανθρώπων οι οποίοι έχουν συγκεντρωθεί και ζουν μαζί εν ονόματι αυτού».
Ο Μέγας Αντώνιος, όπως και άλλοι σύγχρονοί του μεγάλοι ερημίτες της Αιγύπτου, Αμμώνιος, Μακάριος και άλλοι, τον 4ο αιώνα υπήρξαν τα σύμβολα όχι μόνο της μετάβασης από τον αναχωρητισμό προς τον μοναχισμό, δηλαδή τον οργανωμένο κοινοβιακό μοναστικό βίο, αλλά και της διάδοσης των δύο μορφών του ασκητικού ιδεώδους σε όλες τις χριστιανικές κοινότητες του ελληνορωμαϊκού κόσμου.
Η διαλεκτική σχέση που αναπτύχθηκε τον 4ο αιώνα μεταξύ του αναχωρητισμού και του κοινοβιακού συστήματος, συνέβαλε στην αυθεντικότερη βίωση της ασκητικής εμπειρίας. Ο μοναχισμός δι όσους τον επιλέγουν είναι η ουσιαστική έκφραση της διδασκαλίας του Χριστού δια την σχέσην του ανθρώπου με το Θεό και με τον κόσμο. Είναι η εξαίρετη πνευματική οδός της απόλυτης αφιερώσεως των πιστών εις τη βίωση της πολιτείας του Χριστού.
Από τις ερήμους της Αιγύπτου, της Συρίας, της Παλαιστίνης και Μεσοποταμίας, ο μοναχισμός διαδόθηκε με ποικίλες εκφράσεις στην καθ΄ υμάς Ανατολή και Δύση. Τα πρώτα μεγάλα μοναστικά κέντρα ιδρύθηκαν στη Μικρά Ασία, Όλυμπος της Βιθυνίας, Όρος Λάτρος και λοιπά, και ακολούθως στον Ελλαδικό χώρο.
Για την απρόσκοπτη πορεία των κέντρων αυτών πέρα από την πιστή τήρηση των κανόνων του μοναχικού βίου των συνταχθέντων υπό των μεγάλων ασκητών της ερήμου, του Μεγάλου Βασιλείου και των ιδρυτών και κτητόρων των μονών, ήταν απαραίτητη και η έλλειψη εξάρτησης από τους τοπικούς εκκλησιαστικούς και πολιτικούς Άρχοντες, όπως και η απευθείας πνευματική αναφορά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και τον Αυτοκράτορα.
Υπό το πνεύμα αυτό οργανώθηκαν και οι κοινοβιακές μονές του Αγίου Όρους από τον οργανωτή του αγιορείτικου μοναχισμού Όσιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη. Το Άγιον Όρος, αν και αυτοδέσποτο και αυτεξούσιων, είχε και έχει την πνευματική του αναφορά στον Οικουμενικόν Πατριάρχην.
Ας δούμε πως είναι οργανωμένη αυτή η υπερχιλιετής δημοκρατία των μοναχών. Είναι είκοσι (20) μονές, με μοναστηριακά εξαρτήματα στην περιοχή τους, κελιά, ασκητές και ησυχαστήρια. Κάθε μία μονή είναι αυτοδιοίκητη και διοικείται από τον Ηγούμενο και τη Γεροντική Σύναξη.
Υπάρχει όμως στις Καρυές, την πρωτεύουσα του Αγίου Όρους, η Ιερά Κοινότης, που αποτελείται από τους είκοσι (20) αντιπροσώπους των είκοσι (20) Μονών. Η Ιερά Κοινότης ως η ανωτέρα Διοικητική Αρχή του τόπου ασχολείται με τα γενικής φύσεως ζητήματα.
Οι άλλοι κτήτορες οικοδόμησαν πολλές μονές κατά το ευαγγελικό ρητό «εν τη οικία του πατρός μου πολλαί μοναί εισί», το οποίο βέβαια αναφέρεται μεν στις κατοικίες των σεζωσμένων στον Παράδεισο, αλλά έχει θέση και στα κατά εικόνα εκείνων δομηθέντα στο Άγιον Όρος ιερά καθιδρύματα. Πέτυχαν λοιπόν οι άλλοι κτήτορες, μέσα από την πολλαπλότητα των μορφών του ασκητικού μοναχισμού, του κοινοβιακού, του κελιωτικού και του ησυχαστικού και την ποικιλομορφία του τόπου, να δημιουργήσουν τις κατάλληλες συνθήκες προς ανάπαυσην της ιδιαιτερότητος και της ελευθερίας του κάθε μοναχού.
Πέρα όμως του μαρτυρίου της συνειδήσεως, οι μοναχοί μελετούν τους Θείους Λόγους από της εμφανίσεως του μοναχισμού μέχρι σήμερον. Η μελέτη αυτή συνδέεται αρρήτως και αμέσως με τον υπέρτατο στόχο του ασκητικού βίου. Για όσους επέλεξαν να ζήσουν με τη Σοφία του Θεού, η σωτηρία της ψυχής κατακτάται και με την ανάγνωση των Ιερών Βιβλίων.
Η παρουσία επομένως βιβλίων είναι αυτονόητη στην καθημερινή ζωή μιας μονής από τους πρωτοβυζαντινούς χρόνους και η συγκρότηση συλλογών χειρογράφων αρχίζει από την εποχή της ιδρύσεως των μονών και συνεχίζεται ο εμπλουτισμός των βιβλιοθηκών των μέχρι σήμερα με την γραφή χειρογράφων και την προμήθεια εντύπων βιβλίων, τα οποία εμπλουτίζουν τις αγιορείτικες βιβλιοθήκες από την εφεύρεση της τυπογραφίας και εξής. Έτσι σήμερα στις βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους φυλάσσονται περισσότερα από 20 χιλιάδες χειρόγραφα. Αυτά περιέχουν κείμενα αρχαίων Συγγραφέων, πατερικά κείμενα, λειτουργικά και μουσικά έργα, καθώς και πονήματα διαφόρων κλάδων του επιστητού, νομικά, ιατρικά, φαρμακευτικά, αστρονομικά, φιλοσοφικά, φιλολογικά, γεωπονικά και λοιπά.
Τρία γεγονότα που φανερώνουν πέραν πάσης άλλης μαρτυρίας την αγάπη των μοναχών για την θεραπεία του γραπτού λόγου είναι:
Το πρώτο εργαστήριο αντιγραφής χειρογράφων scriptorium στην Ελλάδα λειτούργησε από τον Άγιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη στη Μονή της Μεγίστης Λαύρας.
Το πρώτο τυπογραφείο στον ελλαδικό χώρο ιδρύθηκε ομοίως στη Μεγίστη Λαύρας.
Γενικότερα μπορούμε να αναφέρουμε ότι περίπου τα μισά από τα παγκοσμίως διασωθέντα μέχρι τις ημέρες μας ελληνικά χειρόγραφα, φυλάσσονται στο Άγιον Όρος.
Πολλά εκ των χειρογράφων του Αγίου Όρους κατά καιρούς ταξίδεψαν και παρέμειναν στις φημισμένες βιβλιοθήκες χειρογράφων της Δυτικής Ευρώπης και της Ρωσίας, είτε σαν δωρεές είτε με τη μεταφορά τους από Λογίους οι οποίοι τα χρησιμοποίησαν για μεταφράσεις και την πραγματοποίηση των μεγάλων εκδόσεων του 15ου και 16ου αιώνα, είτε τέλος με τη συλλογή από διάφορες αποστολές κατ΄ εντολήν Ηγεμόνων της Δύσης. Όπως λόγου χάρη η γενομένη από τον Ιανό Λάσκαρη, η οποία επιχορηγήθηκε από τους Μεδίκους ή Πατριαρχών της Ρωσίας όπως ο Νίκων κατά το 17ο αιώνα με την εντολή του οποίου ο Μοναχός Αρσένιος Ουχάνοφ ταξίδεψε στο Άγιον Όρος, από όπου συναποκόμισε στη Ρωσία περί τα πεντακόσια χειρόγραφα από διάφορες μονές.
Αλλά και ο Μάξιμος ο Γρεκός χειρόγραφα από το Άγιον Όρος χρησιμοποίησε για υποβοήθηση του μεταφραστικού του έργου στη Ρωσία. Από τα ανωτέρω είναι καταφανής η συμβολή των μονών του Αγίου Όρους στην πνευματική αναγέννηση της Δύσης της Ρωσίας και των άλλων χωρών της Βαλκανικής.
Τα καθολικά των Μονών, τα κυριακά των Σκητών οι τράπεζες και πολλά παρεκκλήσια είναι αγιογραφημένα με τοιχογραφίες έργα μεγάλων ζωγράφων όπως Πανσέληνος, Θεοφάνης ο Κρητικός, Φράγκος ο Κατελάνος και άλλοι. Ενώ φορητές εικόνες άνω των τριάντα χιλιάδων επίσης μεγάλης αξίας ιστορούνται στις μονές για την κάλυψη λατρευτικών αναγκών. Ενδεικτικώς θα αναφέρω ότι διασώζονται στο περιβόλι της Παναγίας εκατοντάδες Ιεροί Ναοί με χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα τοιχογραφίας υψηλής βυζαντινής και μεταβυζαντινής τεχνοτροπίας, πλείστα αρχιτεκτονικά μνημεία αντιπροσωπευτικά χιλίων και πλέον ετών. Δεν θα ήταν υπερβολή αν εξέφραζα την άποψη ότι το Άγιον Όρος είναι η μεγαλύτερη πινακοθήκη τοιχογραφιών και φορητών εικόνων στον κόσμο. Σήμερα η ζωγραφική αυτή παράδοση συνεχίζεται, ενώ έργα Αγιορειτών Ζωγράφων δεν υπολείπονται των προγενεστέρων.
Πέραν των εικόνων, απολύτως συνδεδεμένη με τη λατρεία είναι και η εκκλησιαστική μουσική. Πολλοί συνθέτες μουσικών έργων έζησαν στο Άγιον Όρος. Αναφέρω τον Λαυριώτη Άγιο Ιωάννη Κουκουζέλη του 14ου αιώνα και τους σύγχρονους Χορούς Ιεροψαλτών των οποίων η τεχνική κατάρτιση και η καλλιφωνία συνεχίζει την παλαιά παράδοση.
Στην λατρευτική ζωή απαιτούνται και ιερά σκεύη, όπως δισκοπότηρα, κανδήλια, θυμιατά, αρτοκλασίες, καλύμματα ευαγγελίων και ιερών σκευών. Για την κάλυψη των αναγκών αυτών αναπτύχθηκαν εργαστήρια αργυροχρυσοχοΐας, οι Μονές διαθέτουν πληθώρα ιερών σκευών εκ των οποίων πολλά προέρχονται από εργαστήρια εκτός Αγίου Όρους και πολλά δημιουργήθηκαν από μοναχούς εντός της Χερσονήσου του Άθου.
Ανέφερα στην αρχή ότι οι κανόνες του μοναχικού βίου γενικώς παραμένουν αμετάβλητοι στους αιώνες και η άσκηση των μοναχών παραμένει η αυτή, ανεξαρτήτως εποχής. Επομένως και ο μοναχικός βίος δεν διαφέρει από εποχή σε εποχή και τα αποτελέσματά του είναι κατά το μάλλον ή ήττον τα αυτά. Στο Άγιον Όρος έχουν αναδειχθεί κατά καιρούς και αναδεικνύονται Άγιοι, Όσιοι, Οσιομάρτυρες και Νεομάρτυρες, των οποίων ο βίος επέδρασε στους πιστούς και οι πράξεις τους στήριξαν και αυτούς και την εκκλησία. Δύο παραδείγματα αναφέρω ενδεικτικά, στο Άγιον Όρος ήκμασε κατά τον 14ο αιώνα το Κίνημα των Ησυχαστών, του οποίου πολλοί και αξιόλογοι ήταν και οι υποστηρικτές και Διδάσκαλοι. Μεταξύ αυτών σημαντικότερος βέβαια ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, του οποίου η διδασκαλία και η αντιρρητική θεολογία στήριξαν το ορθόδοξο δόγμα σε καιρούς χαλεπούς και ανέπτυξαν την πνευματικότητα των ησυχαστών. Πέντε αιώνες αργότερα στον Άθω παρουσιάστηκε το Κίνημα των λεγομένων Κολυβάδων. Σε αυτό ανεμείχθησαν Μοναστικές προσωπικότητες και διαπρεπείς Διδάσκαλοι της εποχής, εκ των οποίων τρεις ανακηρύχθηκαν Άγιοι της εκκλησίας μας. Ο πολυγραφότατος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο σοφός Διδάσκαλος και Συγγραφέας Αθανάσιος Πάριος, και ο Μητροπολίτης Κορίνθου Μακάριος Νοταράς. Και κατά τον 20ο αιώνα όμως αναδείχθηκαν ασκητικές και πνευματικές προσωπικότητες και Άγιοι, όπως ο Άγιος Σάββας ο εν Καλύμνω.
Η λατρευτική ζωή εξακολουθεί να είναι το κυριότερο ίσως γνώρισμα του βίου των μοναχών. Η ζωή μας στο μοναστήρι είναι γύρω από το καθολικό που βρίσκεται στο κέντρο του μοναστηριού. Στην εκκλησία κάθε μέρα τελούμε την θεία λειτουργία. Η ορθόδοξη θεία λειτουργία προσφέρεται υπέρ της οικουμένης. Η ορθόδοξη εκκλησία επειδή είναι καθολική εκκλησία και οικουμενική φροντίζει για όλον τον κόσμο, διότι κάτι είναι οικουμενικό όταν αφορά όλους. Δηλαδή αυτό που λέει ο κατηχητικός λόγος του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου του Πάσχα: «Πάντες απολαύσατε του συμποσίου της πίστεως, πάντες απολαύσατε του πλούτου της χρηστότητος, δεν ανήκει μόνο σε μας η εκκλησία και πολύ περισσότερο ο Θεός».
Το Άγιον Όρος επί δέκα αιώνες λειτούργησε με πολιτική πρακτική τον πολιτισμό που ενσάρκωνε, έναν πολιτισμό πανανθρώπινης σημαντικότητας, ένα πολίτευμα συγκεφαλαίωσης και συμβίωσης των Ορθόδοξων λαών, των Ορθόδοξων ανθρώπων. Έλληνες, Ρώσοι, Σέρβοι, Βούλγαροι, Ρουμάνοι, Ίβηρες και από πολλά άλλα μέρη του κόσμου εγκαταβιώνουν στο Άγιον Όρος πολιτευόμενοι ορθοδόξως οικουμενικά. Εξακολουθεί να είναι κοινωνία υπόδειγμα συμβιώσεως μοναχών προερχομένων από διάφορα κράτη, με διαφορετικούς πολιτισμούς και παραδόσεις.
Στο Άγιον Όρος ποτέ δεν έπαψε να παρέχεται στους μοναχούς η απαραίτητη παιδεία, ώστε αυτοί να ανταποκρίνονται στις διοικητικές λατρευτικές και άλλες υποχρεώσεις τους, όπως αποδεικνύεται από την ύπαρξη στις μονές χώρων διδασκαλίας, ενώ υπήρξαν και χρόνοι κατά τους οποίους το Άγιον Όρος συγκατελέγετο μεταξύ των κέντρων παροχής ανωτέρας παιδείας του ελληνισμού. Αναφέρομαι στη λειτουργία της Αθωνιάδος Ακαδημίας κατά τον 18ο αιώνα. Άξια αναφοράς είναι επίσης η ίδρυση και η προσπάθεια λειτουργίας του πρώτου τυπογραφείου στον Ελλαδικό χώρο από τη Μεγίστη Λαύρα, ως είπαμε, τη Μονή της μετανοίας μας.
Αίτημα παραμένει η εκ νέου ανάδειξη του Αγίου Όρους ως παιδευτικού κέντρου με τη λειτουργία τμημάτων συντηρήσεως βιβλίων, εικόνων, έργων τέχνης, εντός του φυσικού περιβάλλοντος των έργων αυτών, προς κάλυψη των αναγκών του ιδίου του Άγιου Όρους, των μετοχίων αυτού, αλλά και της πατρίδος μας γενικότερα.
Κυρίες και κύριοι, άκρως περιληπτικώς λόγω χρόνου αναφέρθηκα στο Άγιον Όρος. Όλα αυτά τα εστίασα στα κατορθώματα των μοναχών, όπως αυτά επήγαζαν και πηγάζουν από την τήρηση των κανόνων του ασκητικού και μοναχικού βίου. Η εποχή μας όμως καθημερινά προσθέτει νέες καταστάσεις, τις οποίες το Άγιο Όρος καλείται να αντιμετωπίσει με ρεαλισμό, χωρίς να αποκοπεί από τις παραδόσεις του ή να αναστείλει τις δραστηριότητές του.
Στις μέρες μας το Άγιον Όρος βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση έναντι των προγενεστέρων εποχών. Έχει στη διάθεσή του επικοινωνιακά μέσα με τα οποία καθίσταται ευκολότερη η μελέτη και γενικώς η μετάδοση της σοφίας εις τον κόσμον, εκ των πηγών των γραπτών και άλλων πνευματικών και καλλιτεχνικών θησαυρών του και προβάλλονται τα επιτεύγματα και τα έργα των δύο χιλιάδων περίπου μοναχών, οι οποίοι εγκαταβιώνουν στις μονές και τα εξαρτήματά τους.
Οι εκδόσεις του Αγίου Όρους, η συμμετοχή μοναχών σε Συνέδρια, η πραγματοποίηση Διαλέξεων, η διεθνής παρουσία του με μετόχια και εξαρτήματα σε διάφορες χώρες της Ευρώπης, η ίδρυση μονών στην Αμερική, στην Ευρώπη και σε άλλα μέρη, προσδίδουν και πάλι σε αυτό οικουμενικό χαρακτήρα. Η παρουσία χιλιάδων επισκεπτών ορθοδόξων και μη στις μονές κάθε χρόνο διευκολύνει το γόνιμο διάλογο, που νομίζουμε ότι αποτελεί ένα καίριο συστατικό του όρους, όπου οι διαφορές αποτελούν προνόμιο και όχι αρνητικό στοιχείο.
Αποδεικνύεται ότι οι σύγχρονοι μοναχοί δεν είναι απλοί θεματοφύλακες του παρελθόντος και φύλακες έργων τέχνης, αλλά άνθρωποι οι οποίοι κατοικούν εκεί και γνωρίζουν να διαλέγονται θετικά με το παρόν και να δίνουν ψυχή στα μνημεία του παρελθόντος, αντί να είναι απλοί φύλακες αυτών, καταδεικνύοντας ότι όλοι οι καλλιτεχνικοί θησαυροί δημιουργήθηκαν χάριν της λατρείας και της γνώσεως και αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της καθημερινής τους ζωής.
Η οικονομική κατάσταση των μονών έχει βελτιωθεί. Στις παλαιές εποχές, μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως, τις χορηγίες των Αυτοκρατόρων αντικατέστησαν τα χρήματα από τις ζητείες και τη βοήθεια από τους Ηγεμόνες των Χριστιανικών Χωρών και έτσι αντιμετωπίστηκαν οικονομικές δυσχέρειες των μονών. Ενώ σήμερα η μέριμνα της Πολιτείας, κυρίως κατά την τελευταία 25ετία, καλύπτει μεγάλο μέρος των αναστηλωτικών και άλλων αναγκών του. Κρατικοί Φορείς, όπως το Κέντρο Διαφύλαξης Αγιορείτικης Κληρονομιάς στη Θεσσαλονίκη, συμβάλλουν και υποβοηθούν στη μελέτη και αποκατάσταση των οικοδομημάτων του Αγίου Όρους. Το Υπουργείο Πολιτισμού χρηματοδοτεί τη συντήρηση εικόνων, χειρογράφων, μεταλλοτεχνημάτων. Με τη βοήθεια δε την οικονομική των Υπουργείων ΠΕΧΩΔΕ, Εθνικής Οικονομίας, Γεωργίας και άλλων, εξετελέσθησαν πολλά και μεγάλα έργα στο Αγιόνυμον Όρος.
Εσχάτως όμως ανέκυψαν και προβλήματα από επιδιώξεις διαφόρων, ως προς την κατάργηση από αιώνων ισχυόντων θεσμών και καθεστώτων. Η επαγρύπνηση των Αγιορειτών, των Πιστών και της Πολιτείας, είναι αποτρεπτική κάθε κινδύνου, με την βοήθεια βεβαίως και πρωταρχικώς του Θεού.
Αλλά κυρίες και κύριοι, τελειώνοντας θέλω να τονίσω ότι λέγοντας τόσα δια την ιστορία και το παρελθόν του Αγίου Όρους, δεν ήμουν ως εκ πρώτης όψεως ενδεχομένως φαίνεται εκτός του θέματος. Διότι αφενός μεν δεν μπορούμε ως παρόν να αγνοήσουμε ένα τέτοιο παρελθόν, αν θέλουμε να έχουμε μέλλον. Αφετέρου δε τα επιτεύγματα του παρελθόντος, τουτέστιν οι αναδειχθέντες Άγιοι, τα συγκεντρωθέντα Άγια Λείψανα, οι Θαυματουργές Εικόνες, τα βιβλία και τα λοιπά ιερά, με την παρουσία τους εις το Άγιον Όρος μεταδίδουν και σήμερα εις τους ανθρώπους μίαν ευεργετική ενέργεια και δύναμη. Η ζωή στο Άγιον Όρος έμπρακτα διδάσκει ότι ο άνθρωπος δεν χωρεί σε κανένα σύστημα, σε καμία ιδεολογία, σε καμία ανθρώπινη θρησκεία. Ο μοναχός στο Άγιον Όρος αγωνίζεται να βιώσει το θέλημα του Θεού, έχει μία δίψα, κάτι που είναι ιερό για όλους τους ανθρώπους, ψάχνει την αλήθεια. Ο πραγματικός Αγιορείτης πίστευε και πιστεύει ότι όλοι οι άνθρωποι είμαστε υπέρτεροι από αυτά που κατασκευάζουμε, από τις ιδεολογίες μας, τα μέσα μαζικής καταστροφής, ακόμη και από τα πιστεύω μας και τις ανθρώπινες θρησκείες.
Για τον Αγιορείτη η αλήθεια είναι ο Θεός και βρίσκεται μέσα στον καθένα μας. Η οικουμενικότητα δε νοείται ως σύνολο της οποίας αποτελούμε ένα τμήμα, δεν είναι το άθροισμα των ατομικοτήτων μας, αλλά όλη η οικουμενική αλήθεια είναι μέσα στον καθένα και συγκεφαλαιώνεται στην ύπαρξη του κάθε ανθρώπου. Λαμβάνει υπόσταση δε με την σχέση, με την υπέρβαση της ατομικότητας, με την τόλμη του σεβασμού του κάθε προσώπου, ανεξαρτήτως φυλής, χρώματος, πολιτισμού, θρησκείας. Και τότε μέσα από την τριβή της ανιδιοτελούς σχέσης και του σεβασμού, έχουμε την πραγματική οικουμενικότητα, την αλήθεια της κοινωνίας. Ο μοναχός γνωρίζει ότι όταν επικοινωνούμε με τον άλλον, τον πλησίον, τον ξένο, με όλους τους ανθρώπους, τότε ακουμπάμε την αιωνιότητα. Τούτο σημαίνουν και οι λόγοι του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου: «Εάν τις είπει ότι αγαπώ τον Θεόν και τον αδερφόν αυτού μισή, ψεύτης εστίν. Ο γαρ μη αγαπόν τον αδερφόν ον εώρακεν τον Θεόν ον ουχ εώρακε, πως δύναται αγαπάν;» Ευχαριστώ.

β) Παρεμβάσεις

ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ (Μ. ΚΟΠΠΑ): Ευχαριστούμε πολύ τον Γέροντα Νικόδημο. Μπορούμε να περάσουμε στις παρεμβάσεις, πρώτος είναι ο κύριος Σταύρος Ψυχάρης, Εκδότης, Διευθυντής της εφημερίδας ΤΟ ΒΗΜΑ και πρώην Διοικητής του Αγίου Όρους.
Σ. ΨΥΧΑΡΗΣ: Πανοσιολογιότατε, εκπρόσωπε του Μακαριοτάτου, κυρίες και κύριοι, τι είναι το Άγιον Όρος;
Η προφανής απάντηση είναι βεβαίως αληθής, μα δεν είναι η μόνη. Το Περιβόλι της Παναγίας είναι ασφαλώς τόπος λατρείας και χώρος προσκυνήσεως, προσελκύει χιλιάδες πιστούς που φθάνουν εκεί για να προσκυνήσουν ιερά λείψανα, αγιασμένες εικόνες, να εξομολογηθούν, να ανυψωθούν προς το θείο και να ταπεινωθούν προς το ανθρώπινο.
Στο Άγιο Όρος μονάζουν εκατοντάδες μοναχοί, που αναπαύονται ενώπιον του Θεού και μακράν του κόσμου και όλων υμών των αμαρτωλών. Τόπος λατρείας και περισυλλογής, μετανοίας και πνευματικής ανυψώσεως το Περιβόλι της Παναγίας φιλοξενεί Έλληνες κυρίως και δευτερευόντως ξένους μοναχούς, όλοι σκαπανείς της ορθοδοξίας και μάρτυρες της πίστεως. Το Άγιον Όρος, κιβωτός της ορθοδοξίας, επιζεί επί χίλια και πλέον χρόνια και συγκλονίζει τους επισκέπτες. Τόπος εξ επιλογής πτωχός, αφού καλλιεργείται τόση γη όση στα γεννήματα αρκούν για να θρέψουν τους εν διαρκή νηστεία διαβιούντες μοναχούς, είναι η απαστράπτουσα ακρόπολη της ορθοδόξου πίστεως.
Στις διαπιστώσεις αυτές προφανώς συμφωνούμε όλοι, αλλά το Άγιον Όρος δεν είναι μόνο αυτό, είναι ταυτοχρόνως άπαρτο κάστρο του ελληνισμού, οχυρό της ρωμιοσύνης, ταμιευτήρας του ελληνικού πολιτισμού και των παραδόσεων του γένους. Χρειάστηκαν τετρακόσια χρόνια ολόκληρα για να απελευθερωθεί η Ελλάδα από τον οθωμανικό ζυγό, τετρακόσια χρόνια φθοράς και οπισθοδρόμησης. Στη διάρκεια της σκλαβιάς αυτής σε όλες τις περιοχές του ελληνισμού χάθηκε εν πολλοίς η συνέχεια του πολιτισμού μας, χάθηκε σε πολλές περιοχές, μα έμεινε η παράδοση και η πίστη αλώβητη εκεί στο Άγον Όρος. Ο ελληνοχριστιανικός πολιτισμός διατηρήθηκε ως εν κιβωτό στο Περιβόλι της Παναγίας.
Αυτή η πλευρά της δυνατότητας του Αγίου Όρους δεν πρέπει να αγνοείται. Το Περιβόλι της Παναγίας ήταν δώρο Θεού, φυλάκιο της πίστης μας και Θερμοπύλες όπου φωτισμένοι Πατέρες οχύρωσαν την πίστη, αλλά και θωράκισαν την πατρίδα. Γι αυτό το Περιβόλι της Παναγίας μπορεί να χαρακτηριστεί σαν το πιο αγνό κομμάτι της Ελλάδας, φάρος λαμπερός του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού, θεματοφύλακας της Ελλάδας.
Σας ευχαριστώ.

ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ (Μ. ΚΟΠΠΑ): Το λόγο έχει ο κύριος Ιωάννης Κονιδάρης, Καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, τέως Γενικός Γραμματέας Θρησκευμάτων.
Ι. ΚΟΝΙΔΑΡΗΣ: Ευχαριστώ πολύ. Άγιε εκπρόσωπε του Μακαριοτάτου, κύριοι Υπουργοί, κυρίες και κύριοι, το Άγιον Όρος αποτελεί ένα μοναδικό φαινόμενο στην ιστορία. Στην ιστορία της θρησκείας, στην ιστορία του έθνους, στην ιστορία της τέχνης. Είναι ένας τεράστιος εθνικός και θρησκευτικός θησαυρός, όπου φυλάγεται αυτούσια η μεγαλεπήβολη και ζωντανή παρουσία του μεσαιωνικού ελληνισμού. Παραπάνω από χίλια χρόνια υπήρξε η κιβωτός των εθνικών παραδόσεων, το φρούριο του ορθόδοξου μοναχισμού και της ελληνικής ορθοδοξίας, αυτής της ελληνικής ορθοδοξίας που διαμορφώθηκε χάριν στο φιλοσοφικό τάλαντο του βυζαντινού ελληνισμού και που αποτελεί το δεύτερο μεγάλο δώρο αυτού του τόπου προς την ανθρωπότητα, μετά τη δημιουργία στην αρχαία εποχή του ελληνικού ανθρωπισμού.
Με αυτά τα λόγια ευσύνοπτα και εύστοχα χαρακτήριζε ο Ηλίας Βενέζης τον Κήπον της Θεοτόκου, το 1963, όταν το Άγιο Όρος γιόρταζε τα χιλιόχρονα από την ίδρυσή του. Τα ίδια λόγια θα μπορούσενα επαναλάβει κανείς και σήμερα, δεκαετίες αργότερα, για το Αγιώνυμο Όρος που εξακολουθεί να ζει ανάμεσά μας, απαρασάλευτο, μοναδικό, μνημειώδες. Όταν το 1963 γιορτάστηκε η χιλιετηρίδα του Αγίου Όρους, οι επίσημες και μεγαλοπρεπείς τελετές έρχονταν σε καταφανή αντίθεση με την εγκατάλειψη, την ερήμωση και τη λειψανδρία, που μαρτυρούσαν την επερχόμενη παρακμή.
Από το 1972 άρχισε μία αργή, αλλά σταθερή αντιστροφή της πορείας αυτής, κυρίως με την προσέλευση νέων μοναχών, οργανωμένων συνοδειών και με την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου των μοναχών. Την αντιστροφή αυτή μιας πορείας μαρασμού σε πορεία ανοδική, πρέπει να ομολογήσουμε ότι το Άγιον Όρος οφείλει πρωτίστως αν όχι αποκλειστικώς στα παλέφατα μοναχικά ιδεώδη που εκφράζει και υπερασπίζεται.
Τις τελευταίες δεκαετίες το Άγιον Όρος έχει πράγματι δεχθεί πολλούς νέους επιστήμονες, που διψούν για έναν ουσιαστικό τρόπο ζωής, για έναν αυθεντικό τρόπο ζωής. Οι άνθρωποι αυτοί καταφεύγουν στον μοναχισμό όχι από απογοήτευση, αλλά από ανάγκη αποκτήσεως πνευματικών εμπειριών, όχι από δειλία όπως διατείνονται ορισμένοι, αλλά από έξοχη ανδρεία, αφού η εγκαταβίωση σε μια μονή σημαίνει πλήθος στερήσεων, σημαίνει σοβαρό περιορισμό των δικαιωμάτων τους και σημαντική αύξηση των υποχρεώσεών τους. Φεύγουν λοιπόν οι άνθρωποι αυτοί από τον θόρυβο του κόσμου για να βρουν την ησυχία του Θεού. Αυτή είναι η επανάστασή τους, που τελικώς προϋποθέτει τεράστια αποθέματα ψυχικού σθένους και αγάπης για τον συνάνθρωπο. Είναι μια άλλη, μια διαφορετική μορφή επαφής με τον κόσμο. Οι μοναχοί εγκατέλειψαν τον κόσμο, δεν τον μίσησαν όμως. Προσεύχονται γι αυτόν, τον αγαπούν, τον σκέπτονται, τον παρηγορούν.
Διανύει λοιπόν σήμερα το Άγιον Όρος μία αξιοζήλευτη και ελπιδοφόρα περίοδο, ανθεί πάλι ο μοναχισμός στο Άγιον Όρος, ανθεί και η Ορθόδοξη Εκκλησία και με αυτή την ελπιδοφόρα άνοιξη συμπίπτει η είσοδός του στην τρίτη μετά Χριστόν χιλιετία, στη σύγχρονη εποχή. Ακούσαμε ήδη από τον σεβαστό Γέροντα Νικόδημο για την οργάνωση του Αγίου Όρους. Η οργάνωση αυτή θα μπορούσεανέτως να παραβληθεί με την αντίστοιχη των δύο βαθμών Τοπικής Αυτοδιοικήσεως. Στον Α΄ βαθμό Αυτοδιοικήσεως αντιστοιχεί το αυτοδιοίκητο κάθε μιας από τις είκοσι Ιερές Μονές, με βάση τον εσωτερικό κανονισμό της, που ψηφίζεται από τους μοναχούς που την συγκροτούν και εγκρίνεται από την Ιερά Κοινότητα του Αγίου Όρους. Στο Β΄ βαθμό Αυτοδιοικήσεως αντιστοιχεί το αυτοδιοίκητο αυτής της ίδιας της Ιεράς Κοινότητας με τους αντιπροσώπους των είκοσι μονών που συγκροτούν ένα διαρκές Σώμα, την Ιερά Κοινότητα, ενώ την εκτελεστική εξουσία ασκεί ένα άλλο Σώμα η Ιερά Επιστασία, υπό τον Πρωτεπιστάτη τον πρώτο του Αγίου Όρους.
Θα μπορούσελοιπόν να θέσει κανείς στο σημείο αυτό το ερώτημα: Θα ήταν δυνατόν να αποτελέσει το Άγιον Όρος ένα πρότυπο οργάνωσης για την ενωμένη Ευρώπη ή ακόμη για τον σύγχρονο κόσμο; Πιστεύω βαθιά ότι σε ένα άλλο κυρίως επίπεδο θα μπορούσείσως να διακρίνει κανείς την έννοια ενός προτύπου, όχι μόνο για την ενωμένη Ευρώπη, αλλά για τη διεθνή Κοινότητα στο σύνολό της. Στη συνύπαρξη δηλαδή και συνάσκηση ανθρώπων διαφορετικής προελεύσεως, διαφορετικής μορφώσεως, διαφορετικού γένους και διαφορετικής ιδιοσυγκρασίας.
Όπως πολύ χαρακτηριστικά το έχει διατυπώσει από ετών ήδη ο πολυσέβαστός μου Ηγούμενος της Ιεράς Μονής Γρηγορίου Αρχιμανδρίτης Γεώργιος Καψάνης "ο πνευματικά ανέστιος σημερινός Ευρωπαίος θα μπορούσενα βρει τη δική του πνευματική εστία στο Άγιον Όρος και η Ευρωπαϊκή Κοινότητα θα μπορούσενα βρει πάνω και πέρα από τη σύμπτωση συμφερόντων κάτι πιο βαθύ και πιο ουσιαστικό στην πνευματική κληρονομιά της Ιερής Κοινότητας του Αγίου Όρους".
Η Ορθόδοξη Εκκλησία ως γνωστόν και ακούστηκε ήδη, είναι καθολική, τόσο στη νοοτροπία όσο και στη δομή της, γι αυτό δεν έχει θέση σε αυτήν οποιασδήποτε μορφής φυλετισμός. Άλλωστε ο φυλετισμός καταδικάστηκε επίσημα από τους Ορθόδοξους Πατριάρχες στη Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης του 1872, στην οποίαν μάλιστα συμμετείχαν και δύο Επίτροποι του Αγίου Όρους, και παραμένει ασυμβίβαστος με την ορθόδοξη εκκλησιολογία. Η εκκλησία, ως σώμα Χριστού, περιλαμβάνει σε αυτήν όλους τους λαούς, όλους τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως φυλής ή γλώσσας, όπου κι αν βρίσκονται.
Το Αγιώνυμον Όρος αποτελεί την πλέον εύγλωττη μαρτυρία της θέσεως αυτής. Στο Άγιον Όρος διαβιούν μοναχοί που προέρχονται από διαφορετικές χώρες. Υπάρχουν μονές που εξυπηρετούν τις πνευματικές ανάγκες με πλήρη σεβασμό των γλωσσικών και πολιτιστικών ιδιαιτεροτήτων. Όλα αυτά αποτελούν έκφραση σε μικρογραφία της καθολικότητας της εκκλησίας, όπως την αντιλαμβάνεται η ορθοδοξία. Το Άγιον Όρος, στην υπερχιλιετή πορεία του, δέχθηκε ποικίλες επιδράσεις από Ανατολή και Δύση. Ήδη ο βίος του ιδρυτή της Μεγίστης Λαύρας, της μονής σας Γέροντα, του Οσίου Αθανασίου, μας παραδίδει πως από την ίδρυσή του προσέρχεται στο Αγιώνυμο Όρος πλήθος εκ παντοδαπών εθνών, γλωσσών, γενών, πόλεων, "ούτων έγγιστα μόνον και προσηκούντων, αλλά και τον πόρο και αποτάτω, αποτερόμης αυτής Ιταλίας, Καλαβρίας, Αμάλθης, Ιβηρίας, Αρμενίας και των έτι τούτων ενδοτέρων". Έτσι στα τέλη του 10ου αιώνα ιδρύονται οι μονές των Ιβήρων, των Αμαλθινών, από το Αμάλθι της βυζαντινής επαρχίας Σαλέρνο, των Ρώσων, τον 11ο αιώνα ακολουθούν οι μονές των Αρμενίων, των Κακαβρών, του Σικελού, του Αιγυπτίου και του Χάλδου με ησυχαστές από τη γειτονική προς την Γεωργία χώρα Χαλδίσκοη.
Πιο σημαντική όμως είναι η παρουσία των Ρώσων. Ήδη στα πρώτα χρόνια της οργανωμένης μοναστικής τους ζωής, ιδρύεται κατά την παράδοση από τον Άγιο Βλαδίμηρο η Μονή Υπεραγίας Θεοτόκου του Ξυλουργού, η επονομαζομένη των Ρος, που ταυτίζεται με τη Σκήτη Βογορόδιτσα. Στη συνέχεια, η Αδελφότητα αυτή το 1169, μεταφέρεται στη Μονή του Θεσσαλονικέως που είναι αφιερωμένη στον Άγιο Παντελεήμονα. Ο Βασίλειος Μπάρκσι, ο γνωστός Ρώσος Περιηγητής που την επισκέπτεται στα 1744, αναφέρει ότι είναι "ρωσική μόνον κατ΄ όνομα, γιατί μόναζαν σε αυτή κυρίως Έλληνες, Σέρβοι και Βούλγαροι". Το 1760 μεταφέρεται στη σημερινή παραθαλάσσια μονή που γνωρίζουμε όλοι, όπου οι Ρώσοι μοναχοί άρχισαν να πληθαίνουν και το 1875 με σιγίλιο του τότε Πατριάρχη Κωνσταντινούπολης Ιερεμία του δευτέρου παραδίδεται οριστικώς στους Ρώσους.
Από τον 12 αιώνα εμφανίζονται οι μονές των Βουλγάρων, των Σέρβων και των Ρουμάνων. Η Μονή Ζωγράφου που αναφέρεται ήδη στο τυπικό του Αυτοκράτορα Τζιμισκή του 972 παραδίδεται από τα τέλη του 11ου αιώνα σε Βουλγάρους μοναχούς και ευεργετείται στη συνέχεια από τους Βούλγαρους Τσάρους Ιωάννη Καλιμάν, Μιχαήλ Ασάν, τον Καλή της Σερβίας Στέφανο Δρούσαν και τους παραδουνάβιους ηγεμόνες. Η Μονή Χελανδραρίου γνωστή από τον 10ο αιώνα γίνεται η μονή των Σέρβων, όταν το 1198 παραχωρείται στους Αγίους Σάββα και Συμεών Νεμάνια για την εγκατάσταση της από του σερβικού γένους την μοναχικήν προαιρουμένης διαγωγήν' και δέχεται μεγάλες ευεργεσίες κυρίως του Στέφανου Δουσάν και άλλων Σέρβων Τσάρων. Αλλά και οι Ρουμάνοι, οι Μολδαβοί και οι Ουγγροβλάχοι, έρχονται στο Άγιον Όρος τον 14ο αιώνα και εγκαθίστανται στη λαυριώτικη σκήτη του Τιμίου Προδρόμου και στην αγιοπαυλίτικη σκήτη του Αγίου Δημητρίου του Λάκκου. Αξίζει να σημειωθεί πως ακόμα και η Αγία Έδρα στέλνει μισιονάρους στο Αγιώνυμο Όρος σε μία προσπάθεια να το προσεταιριστεί. Το 1627 η προπαγάνδα αυτή στέλνει στο όρος τον Ουνίτη Ιερέα Αλέξανδρο Βασιλόπουλο και λίγο αργότερα τον επίσης Ιερέα Νικόλαο Ρώση για να διδάξουν. Προσπάθειες που και οι δύο δεν καρποφόρησαν.
Εν συμπεράσματι το Άγιον Όρος, το πάνγκαλον τούτον της ευσεβείας αγλάισμα, αποτελεί απτό, χειροπιαστό σημάδι της ενώσεως όλων των ορθόδοξων λαών στη μία πίστη στον Χριστό. Στο Άγιον Όρος περισσότερο από κάθε άλλο μέρος της γης βιώνεται η ρήση του Αποστόλου των Εθνών Παύλου «ουκ αίνοι ιουδαίος ουδέ Έλλην». Η καρδιά και η δύναμη του αθωνικού μοναχισμού είναι λοιπόν η οικουμενικότητά του. Ανάμεσα στα κράτη-μέλη της πολυεθνικής Ευρωπαϊκής Ενώσεως, μόνο η Ελλάδα έχει να επιδείξει αυτή τη μοναδική θρησκευτική δημοκρατία, ένα παράδειγμα συνεργασίας μεταξύ διαφορετικών λαών που συνδέονται από την κοινή ορθόδοξη πίστη που υπερβαίνει και υπερνικά τις εθνικές διαφορές.
Ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας.