Πέμπτη, 28 Μαρτίου 2013

2901 - Η μεγάλη καμπάνα (13 τόν.) του Ρωσικού, Ι. Μ. Αγίου Παντελεήμονος

Το 1893 ανεγέρθηκε το κωδωνοστάσιο της Ιεράς Μονής Αγίου Παντελεήμονος πάνω από την είσοδο της τράπεζας με την χαρακτηριστική πυραμιδοειδή σκεπή του. Είναι κτίσμα υψίκορμο και με ισχυρή δόμηση προκειμένου να καλύπτει τα φορτία των τριάντα δύο καμπάνων του οι οποίες ξεπερνούν σε βάρος τους 20 τόνους.
Η μεγαλύτερη καμπάνα βρίσκεται στον πρώτο όροφο πάνω από την Τράπεζα. Το βάρος της είναι 13 τόνοι, η διάμετρος της 2,70 μ και η περιφέρειά της 8.71μ. Για την κρούση της απαιτούνται δύο μοναχοί. Η καμπάνα ακούγεται σε όλη τη νοτιοδυτική ακτή του Αγίου Όρους, καθώς και στη γειτονική χερσόνησο της Σιθωνίας.
Στον ίδιο όροφο υπάρχουν τρεις ακόμα καμπάνες βάρους 3 τόνων η κάθε μία.
Στον δεύτερο όροφο υπάρχουν αρκετές καμπάνες μικρότερες, οι οποίες είναι συνδεδεμένες με το ρολόι του καμπαναριού.
Οι ρυθμικές κωδωνοκρουσίες τους δημιουργούν μια ιδιαίτερα εντυπωσιακή αρμονία.


2900 - Ο Γερο Υπάτιος ο Γρηγοριάτης

... Δέν μπορῶ νά μή μνημονεύσω καί τόν Γέρο ῾Υπάτιο, γιά νά γνωρίσουν οἱ μεταγενέστεροι καί αὐτοῦ τήν μεγάλη προσωπικότητα.
Γεννήθηκε στό χωριό Κοσμᾶς τῆς Κυνουρίας τοῦ Νομοῦ Ἀρκαδίας τό 1892. Τό ὄνομά του ἦταν Γεώργιος Ρόρης τοῦ Δημητρίου. Στήν νεανική του ἡλικία ἔφυγε γιά τήν Ἀμερική νά εὕρῃ καλλίτερη ζωή. ῾Ο πόθος του ὅμως γιά μοναχική ἀφιέρωσι τοῦ κατέτρωγε τά στήθη καί τέσσαρες φορές πηγαινοερχόταν Ἀμερική-῾Ελλάδα. Τήν τελευταία φορά ἔμεινε στήν Ἀμερική μόνον 13 ἡμέρες.
Ἐκεῖ μέ κάποιο θεῖο του εἶχαν ζαχαροπλαστεῖο, καί ἔβγαζαν ἀρκετά χρήματα. ῞Οταν λοιπόν ἔμαθε ὁ θεῖος του, ὅτι ὁ Γιῶργος, θά φύγῃ καί πάλι γιά τήν ῾Ελλάδα, χωρίς νά ὑπάρχουν ἐλπίδες ὅτι θά ξαναγυρίσῃ, δέν τοῦ ἔδινε χρήματα γιά τό ταξείδι καί συνεχῶς τοῦ προκαλοῦσε ἐμπόδια. ῾Ο Γιώργης ὅμως δέν κάμπτετται εὔκολα, καί ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ δέν τόν ἐγκαταλείπει. Πηγαίνει στό λιμάνι καί εὑρίσκει τόν πλοίαρχο ἑνός πλοίου πού ἔφευγε σέ λίγο γιά τήν ῾Ελλάδα. Τότε τά ταξείδια στό ἐξωτερικό ἦταν ἐλεύθερα καί δέν χρειαζόταν διαβατήρια καί ἄλλες διαδικασίες. Παρακαλεῖ τόν πλοίαρχον λοιπόν, νά τόν πάρη μαζί του καί σ᾿ ὅλο τό διάστημα μέχρι τήν ῾Ελλάδα, θά ἐργασθῇ μέσα στό πλοῖο του, ὡς μάγειρος καί ζαχαροπλάστης. ῾Ο πλοίαρχος, ὄχι μόνον μέ ἐνθουσιασμό τόν ἐπῆρε, ἀλλά καί τόν εὐγνωμονοῦσε γιά τά καλά φαγητά καί γλυκά πού παρασκεύαζε γιά τούς ταξειδιῶτες καί τό προσωπικό.
῞Ενα ἀπογευματάκι, κουρασμένος ὁ Γιώργης ἀπό τήν κουζίνα καί τούς καπνούς ὅπου ἐδούλευε μέσα στήν καμπίνα τοῦ πλοίου, βγῆκε γιά λίγο ἔξω νά πάρῃ τόν ἀέρα του. ῾Οπότε στήν πλώρη τοῦ πλοίου βλέπει ἕνα παράξενο φαινόμενο. Δύο κουτσουνούριδες δαίμονες νά παίζουν τραμπάλα καί νά γελοῦν σαρκαστικά. Τά πρόσωπά τους ἦταν κατάμαυρα καί προκαλοῦσαν ἀηδία στόν νεαρό Γιώργιο. Αὐτός ὅταν τούς εἶδε, κατάλαβε ὅτι ἤθελαν νά τοῦ προκαλέσουν τήν περιέργεια καί κάποιο κακό ἴσως νά τοῦ κάνουν. Ἀρχίζει τούς Χαιρετισμούς τῆς Θεοτόκου, διότι τούς ἤξερε ἀπό στήθους, καί οἱ φαινόμενοι τραμπαλίστες ἔγιναν ἄφαντοι.
῞Οταν ἔφθασε στόν Πειραιᾶ, χωρίς ἀργοπορία, ἔβαλε σέ ἐφαρμογή τό σχέδιό του, νά γίνῃ μοναχός καί μάλιστα ἀσκητής καί ἐρημίτης. Ἐπῆρε λοιπόν στό χέρι δύο καρβέλια ψωμί καί μιά κουβέρτα στήν πλάτη καί ἀνεχώρησε γιά τό βουνό ῾Υμηττός. Εὑρῆκε μιά σπηλιά καί ἐκεῖ ἀναπαύθηκε. ῎Αλλο πρόβλημα δέν εἶχε ἀπό τά ἐπίγεια, παρά τό πῶς θἀ ἐξοικονομῇ τό ψωμί του, γιατί ὁ τόπος ἐκεῖ ἦταν ἄνυδρος καί τελείως βραχώδης. Εἶδε ἀπό μακρυά ἕνα τσοπάνη, πού σέ ἐκεῖνα τά μέρη ἔβοσκε τά γιδοπρόβατά του. Πρόλαβε ἀπό μακρυά καί τοῦ μίλησε ὁ τσοπάνης.
-Τί κάνεις ἐδῶ βρέ καλόπαιδο;
-Τίποτε δέν κάνω.
-Πῶς δέν κάνεις τίποτε ἀφοῦ σέ βλέπω ἐδῶ, φαίνεται γιά κάποιο σκοπό ἦλθες. Μήπως θέλεις νά κλέψῃς καμμιά γίδα ἤ κρύβεσαι νά ἀποφύγῃς τήν ἀστυνομία, γιά κανένα κακό πού ἔκαμες;
-῎Οχι, τίποτε ἀπ᾿ ὅλα αὐτά πού λέγεις. ῏Ηλθα νά γίνω Καλόγερος.
-Μά ἐδῶ δέν ὑπάρχουν Μοναχοί καί Μοναστήρια. Τί θά κάνῃς ἐδῶ μόνος σου;
-Καί ποῦ πρέπει νά πάω γιά νά μονάσω;
-Θά πᾶς στό ῞Αγιο ῎Ορος. Ἐκεῖ ὑπάρχουν πολλοί Μοναχοί καί Μοναστήρια. Ἐκεῖ νά μείνῃς καί σέ κοινόβιο Μοναστήρι.
-Δέν ξέρω ποῦ εὑρίσκεται καί πῶς θά φθάσω ἐκεῖ;
-Ἐγώ θά σοῦ δείξω καί θά σέ διευκολύνω νά φθάσῃς ἐκεῖ.
Πράγματι ὁ δοῦλος τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, ὁ ἀγαθός Γεώργιος, μέ τά τότε δύσκολα συγκοινωνιακά μέσα, ἔφθασε στό ῞Αγιο ῎Ορος. Στίς Καρυές τόν συνήντησε ὁ Γέρο Στέφανος, ἀντιπρόσωπος τῆς Μονῆς μας τότε στήν ῾Ιερά Κοινότητα, καί τόν ἔφερε στό Μοναστήρι.
῏Ηλθε σέ ἡλικία 28 ἐτῶν. Ἀπό τήν ἀρχή διακρίθηκε γιά δύο μεγάλα χαρίσματά του. Μάγειρος καλός καί καλλίφωνος Ψάλτης. Ἐγνώριζε τήν μαγειρική καί τήν Ψαλτική τέχνη ἀπό τόν κόσμο, ἀλλά ἐδῶ τίς τελειοποίησε. Διακρίθηκε καί ὡς ἄριστος καλλιγράφος. Πολλές Ἀκολουθίες τῆς Μονῆς μας μέ τίς ὡραῖες εἰκόνες ἀπό τήν φύσι καί τήν μοναχική παράδοσι, εἶναι δικά του ἔργα, πού κυριολεκτικά ἀπαθανάτισαν τό ὄνομά του στήν μνήμη τῶν Πατέρων καί τήν ἱστορία τῆς Μονῆς μας. Ἐργάσθηκε μέ φιλότιμο σ᾿ ὅλα τά διακονήματα τῆς Μονῆς. Ἐξελέγη προϊστάμενος καί ὑπηρέτησε ὡς ἐπίτροπος, ἀντιπρόσωπος καί ἐπιστάτης πολλές φορές. ῾Ως πρός τόν χαρακτῆρα του, ἦταν μερικές φορές ἀπότομος, ἀλλά στά πνευματικά του καθήκοντα εὐλαβής καί φιλακόλουθος.
Στίς τελευταῖες ἡμέρες τῆς ζωῆς του, ἤμουν καί ἐγώ ἄρρωστος στό νοκομεῖο. ῾Ο γιατρός μέ εἶχε βάλει σέ ἄλλο δωμάτιο, νά εἶμαι μόνος μου, διότι μέ ἐνωχλοῦσαν τά βογγητά καί οἱ πόνοι τῶν ἄλλων ἀσθενῶν. Τήν τελευταία του νύκτα ὁ Γέρο ῾Υπάτιος μοῦ λέγε: «῎Ελα νά μείνῃς μαζί μου αὐτό τό βράδυ, πάτερ ῾Ησύχιε». Δέν μοῦ ἐπιτρέπει ὁ γιατρός, λόγῳ τῆς ἀσθενείας μου, Γέρο ῾Υπάτιε.
-῎Ελα καί ἔχω κάτι πολύ σπουδαῖο νά σοῦ πῶ.
Ἐγώ ὅμως δέν ἐπῆγα καί ἔτσι ποτέ δέν ἔμαθα τί ἤθελε νά μοῦ ἀποκαλύψη ὁ εὐλογημένος αὐτός ἀδελφός. Τήν ἄλλη ἡμέρα τό πρωῒ, εἶχε παραδώσει τήν ψυχή του στά χέρια τοῦ Κυρίου. Αἰωνία του ἡ μνήμη. Τήν εὐχή του νά ἔχουμε. Τελειώθηκε ἐν Κυρίῳ στό γηροκομεῖο τῆς Μονῆς μας στίς 5 Φεβρουαρίου 1965 σέ ἡλικλία 73 ἐτῶν.
Μαρτυρία του Γέροντα Ησύχιου Γρηγοριάτη (1896-1999)

2899 - Τόπε και τόκανε: Ο ολυμπιονίκης Ηλίας Ηλιάδης αφιερώνει το μετάλλιό του στην Παναγία Παραμυθία


Ο ολυμπιονίκης Ηλίας Ηλιάδης χθες το απόγευμα Τετάρτη 27 Μαρτίου επισκέφτηκε την Ιερά Μονή Βατοπαιδίου όπου σε συνάντηση με τον Γέροντα Εφραίμ, τον Καθηγούμενο της Μονής, του παρέδωσε το μετάλλιό του για να αναρτηθεί στα αφιερώματα της θαυματουργής εικόνας της Παναγίας Παραμυθίας.
Ο Ηλίας Ηλιάδης στους Ολυμπιακούς Αγώνες στο Λονδίνο το καλοκαίρι του 2012 στους αγώνες τζούντο πήρε το χάλκινο μετάλλιο, το οποίο είχε κάνει τάμα να το αφιερώσει στην Παναγία Παραμυθία.
Ο Ολυμπιονίκης προετοιμάζεται τώρα για το Πανευρωπαϊκό Πρωτάθλημα τζούντο που θα γίνει στην Βουδαπέστη στις 25-27 Απριλίου 2013. Του ευχόμαστε χρυσό μετάλλιο!!!
Βλ. συνέντευξή του στην Πεμπτουσία εδώ

2898 - Ο παπα-Νεόφυτος ο Καραμανλής

Στην Καλύβη του Αγίου Γεωργίου στα Καυσοκαλύβια έζησε, ο ξακουστός ιερομόναχος Νεόφυτος ο Καραμανλής (†1860) που καταγόταν από την Καισαρεία της Καππαδοκίας και ο οποίος υπήρξε πνευματικός εκατοντάδων αγιορειτών μοναχών. Ανάμεσα στα άλλα,προγνώρισε, σαράντα μέρες πριν, την ημέρα του θανάτου του, διάβασε το Ευαγγέλιο και το Ψαλτήρι, έσκαψε ο ίδιος τον τάφο του και αφού μετάλαβε των αχράντων μυστηρίων, ευλόγησε τους μαθητές του και κάνοντας το σημείο του σταυρού,παρέδωσε εν ειρήνη το πνεύμα του στον Κύριο το έτος 1860, σε ηλικία εκατόν έξι ετών, από ταοποίαταογδόντα οκτώ τα έζησε στον Άθωνα.
Διηγούνται για τον π. Νεόφυτο ότι μια φορά έπιασε επ’ αυτοφόρω στον κήπο του ένα αγριογούρουνο να καταστρέφει με το ρύγχος του τα Λαχανικά. Τότε διέταξε το ζώο να σταθεί όρθιο ενώ ο ίδιος πήγε ως τους μαθητές του και τους είπε να το βάλουν σ’ ένα μεγάλο σάκκο και να το μεταφέρουν στο κελλί. Εκεί κατασκεύασαν ξύλινη γούρνα για τροφή και νερό, ο δε Γέροντας τους έδωσε εντολή να το ταΐζουν με ρίζες και χόρτα, ώστε να μην πηγαίνει στους κήπους και προκαλεί ζημιές στους λαχανόκηπους των ερημιτών, που με τόσο κόπο και μόχθο διατηρούσαν.
Παρ’όλο ότι ο παπα-Νεόφυτος δεν φαίνεται να ήταν άριστος καλλιγράφος, είχε την θεάρεστη μοναχική συνήθεια να αντιγράφει πατερικά κείμενα προς ψυχική ωφέλεια και για την κάλυψη λειτουργικών και πνευματικών αναγκών. Ένα τέτοιο χειρόγραφο,στο οποίο «με υποτυπώδη ορθογραφία και τονικό σύστημα» ο παπα-Νεόφυτος αντιγράφει διάφορες ομιλίες, σώζεται σήμερα στη Βιβλιοθήκη της μονής Σίμωνος Πέτρας. Ο παπα-Νεόφυτος ήταν μεγάλος βιβλιόφιλος, όπως διαπιστώνουμε και από σωζόμενο χειρόγραφο της Καλύβης του Αγίου Γεωργίου Καυσοκαλυβίων, του έτους1821, που σήμερα βρίσκεται στη μονή Αγίων Πάντων Πατρων και στο οποίο παραδίδεται σε παράφραση ο «Βίος και η πολιτεία του οσίου Ανδρέα του διά Χριστού σαλού ειςτην απλοελληνικήν». Σημειώνει ο ίδιος στο φ. 113β του χειρογράφου:
«Το παρόν βιβλίον αφιερώθη εις τον ναόν του αγίου μεγαλομάρτυρος Γεωργίου εις Καυσοκαλύβια παρά του εν αυτώ ενασκούμενου παπα κυρ-Νεοφύτου Καραμανλή Αυξεντούδη, παρ’ ου και εκαλλιγραφήθη και σταχωδέθη δι’ ιδίων εξόδων εις αιώιον μνημόσυνον αυτού. αωκα [1821] κατά μήνα Δεκέμβριον και ο αποξενώσας αυτό εχέτω αντίδικον τον άγιον Γεώργιον».
Στο χειρόγραφο αυτό ο ίδιος υπογράφει Νεόφυτος Αυξεντούδης, υποδηλώνοντας με τον τρόπο αυτό την πνευματική του σχέση με το γέροντα Αυξέντιο της Καλύβης του Αγίου Γεωργίου.
Ο π.Αυξέντιος, έλαμψε ιδιαίτερα με τη φωτεινή του ζωή στη σκήτη. Είχε ένα πήλινο αγγείο, όπου έβραζε για τον εαυτό του χόρτα, που τα μάζευε στην έρημο και τρεφόταν μόνο μ’ αυτά. Καμμιά φορά έτρωγε και ψωμί, αλλά τίποτε περισσότερο,ζώντας με τον τρόπο αυτό περί τα εξήντα χρόνια στα Καυσοκαλύβια. Μετά την κοίμησή του, τον διαδέχθηκε ο υποτακτικός του παπα-Νεόφυτος, ο οποίος ξεπέρασε τον ένα αιώνα ζωής.
Γράφει γι’ αυτόν ο επίσκοπος Πορφύριος Ουσπένσκυ μετά την επίσκεψη του σ’ αυτόν:
«Ο πατήρ Νεόφυτος γεννήθηκε και ανατράφηκε στην Ανατολή. Από καιρό αγωνίζεται εδώ για τη σωτηρία τη δική του και των άλλων. Είναι πνευματικός, και σ’ αυτόν εξομολογούνται οι μοναχοί πέντε μοναστηριών και οι αρχιερείς που διαμένουν στο Άγιον Όρος… Είναι πολύ αυστηρός. Μου είχε κάνει εντύπωση, όταν διάβασα από τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο ότι όσοι μεταλαμβάνουν το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, πρέπει να είναι πιο καθαροί κι απ’ την ηλιακή ακτίνα, και ρώτησα τον συνομιλητή μου να μου πει κάτι προς ωφέλειαν.
Με κοίταξε με το διορατικό του βλέμμα και μου είπε:
—Να έχεις φόβο Θεού και νάσαι εγκρατής.
—Αμήν, του απάντησα και στη συνέχεια τον ρώτησα για τη ζωή τους.
—Έχω δέκα υποτακτικούς, μου είπε. Πουθενά δεν πηγαίνουν. Την ήμερα καλλιεργούν τον κήπο και το αμπέλι, και τη νύχτα κάνουν πολλές μετάνοιες, ο καθένας χωριστά. ΄Οποιος απ’ αυτούς αγαπάει περισσότερο απ’ τους άλλους τις μετάνοιες,τότε απαλλάσσεται από τη δουλειά… Αρκούνται στην ξηροφαγία. Μεταλαμβάνουν μια φορά την εβδομάδα μετά από την εξομολόγηση των λογισμών και την συγχωρητική ευχή».

Πηγή: Παταπίου Μοναχού Καυσοκαλυβίτου, Αγιασμένες Μορφές των Καυσοκαλυβίων· Από τον όσιο Μάξιμο ως τον γέροντα Πορφύριο, Έκδοση Ι. Καλύβης Αγίου Ακακίου, Σειρά :Ερημοπολίτες αρ. 9, Άγιον Όρος.

2897 - Ο Βασίλειος Γρηγορίου Μπάρσκι στη Μονή Βατοπαιδίου



Αυτό το ξακουστό και αρχαιότερο από όλα τα μοναστήρια[1], που ονομάζεται Βατοπέδι, απέχει, στην ίδια ανατολική ακτή, δύο ώρες από του Παντοκράτορος και από τις Καρυές τρεις, από την παραλία μία βολή τόξου και βρίσκεται σε μέρος επίπεδο, μέσα σε όμορφα ελαιοπερίβολα και αμπέλια κι άλλα καρποφόρα δένδρα. Γύρω του υπάρχουν ψηλά βουνά με πυκνά και όμορφα δάση, εκτός από τον βορρά όπου έχει θάλασσα, Έχει τριγωνική μορφή, με τείχη άνισα, όπως το βλέπετε σχεδιασμένο από εμένα με επιμέλεια, από την βορεινή και την δυτική πλευρά, με τις εσωτερικές και εξωτερικές ομορφιές του[2].
Κτίσθηκε από διαφόρους βασιλείς, πρώτα από τον μεγάλο βασιλέα Κωνσταντίνο, επ’ ονόματι του Ευαγγελισμού της Υπεραγίας Θεοτόκου[3]. Μερικά χρόνια μετά το κτίσιμό του λεηλατήθηκε από τον άθεο Ιουλιανό· το ανακαίνισε δε ο Μέγας Θεοδόσιος, βασιλιάς των Ελλήνων, εξ αιτίας του θαύματος που συνέβη στον γιο του Αρκάδιο. Θα διηγηθώ την ιστορία εν συντομία: Ο Μέγας Θεοδόσιος είχε από την βασίλισσά του Πλακέλλα, δύο γιούς, τον Αρκάδιο και τον Ονώριο, και μία κόρη ονομαζόμενη Πλακίδια. Τον Αρκάδιο όρισε διάδοχο της βασιλείας του στην Κωνσταντινούπολη, τον Ονώριο δε με τον Κωνσταντίνο, τον γαμπρό του, τον έστειλε με την κόρη του στην Ρώμη για να βασιλέψει εκεί. Μαζί τους έφυγε και ο Αρκάδιος. Γυρίζοντας διά θαλάσσης στον πατέρα του Θεοδόσιο, στο Βυζάντιο, τον βρήκε μεγάλη φουρτούνα απέναντι από την νήσο Ίμβρο, κοντά στο Άγιον όρος Άθωνα. Ο Αρκάδιος, φοβούμενος το κακό, δεν φώναζε τίποτε άλλο παρά: «Υπεραγία Θεοτόκε, βοήθα με»· τριγυρνώντας όμως από τον φόβο του, εδώ κι εκεί, πάνω στο βασιλικό καράβι, μπερδεύτηκε, από φθόνο των δαιμόνων, σε κάτι παλαμάρια κι έπεσε στην θάλασσα και αμέσως (ω του θαύματος!) βρέθηκε στην στεριά του Αγίου Όρους, κάτω από μία βάτο στην θέση, όπου σήμερα βρίσκεται η ιερή αυτή μονή, η οποία πρότερον ονομαζόταν Ευαγγελισμού.
Από την εποχή δε εκείνη ονομάστηκε ελληνικά Βατοπέδιον[4], που σημαίνει στα ρωσσικά το παιδί κάτω από την βάτο, επειδή βρέθηκε ο βασιλόπαις Αρκάδιος κάτω από την βάτο, όταν ήταν έφηβος. Μετά από λίγη ώρα κατέπλευσε και το βασιλικό καράβι στο λιμάνι αυτού του μοναστηριού, κατέβηκαν οι πρίγκηπες και οι αυλικοί, περίλυποι για τον θάνατο του βασιλιά Αρκαδίου και, ανέλπιστα, τον είδαν να κοιμάται, κάτω από τον θάμνο της βάτου και πάρα πολύ χάρηκαν, αλλά σιώπησαν. Όταν ο Αρκάδιος ξύπνησε, τους διηγήθηκε το θαύμα της Υπεραγίας Θεοτόκου, πως τον έσωσε από τον πνιγμό της θάλασσας και τον έφερε εκεί, όπου σήμερα υπάρχει πηγάδι, κοντά στο λιμάνι, δίπλα στον Πύργο της Υπεραγίας Θεοτόκου[5], παρέμεινε δε εκεί πολλές ημέρες με τους άρχοντες, ενώ το καράβι το έστειλε στην Κωνσταντινούπολη.
Όταν έμαθε ο βασιλιάς Θεοδόσιος αυτό που συνέβη στον γιό του Αρκάδιο, οργίστηκε πολύ με τους ναυτικούς και τους έριξε στην φυλακή και είχε σκοπό να τους θανατώσει. Εκείνο τον καιρό έφτασε και ο Αρκάδιος στον πατέρα του Θεοδόσιο διά ξηράς. Γεμάτος χαρά εκείνος και ευχαριστώντας την Θεοτόκο, έστειλε αμέσως χρήματα και έμπειρους τεχνίτες να κτίσουν στο μέρος, όπου βρέθηκε ο γιος του, τον ναό επ’ ονόματι της Υπεραγίας Θεοτόκου. Έγραψε δε και στην Ρώμη, στον γιό του Ονώριο και στον γαμπρό του Κωνσταντίνο και στην Πλακίδια, γι’ αυτό που συνέβη στον Αρκάδιο και για την οικοδόμηση του ναού, κι εκείνοι έστειλαν, ως συνεισφορά στην οικοδόμηση και καλλωπισμό της εκκλησίας, χρήματα και πράγματα, καθώς και τέσσερις κολώνες από πέτρα πορφυρή, πολύ όμορφες, για τις οποίες λένε πως ξοδεύτηκαν περισσότερα απ’ ότι για το κτίσιμο ολόκληρης της εκκλησίας[6]. Με βασιλική διαταγή κτίσανε οι μάστορες πρώτα έναν πύργο με εκκλησία της Γέννησης της Υπεραγίας Θεοτόκου[7], έναν άλλον πύργο επίσης στην βορεινή πλευρά [8], κατόπιν άλλους τέσσερις πύργους με εκκλησίες, μέχρι τον πύργο του σκευοφυλακίου, δηλαδή του θησαυροφυλακίου[9]. Άρχισαν το κτίσιμο από τον πρωτοαναφερθέντα πύργο, από την πλευρά της θάλασσας, ως τον πύργο του Τιμίου Προδρόμου[10] και τον πύργο του αγίου μεγαλομάρτυρος Γεωργίου[11], κοντά στον οποίο, στην βάση του, τοποθέτησαν, με διαταγή του βασιλιά, δύο μάρμαρα με μορφή ταύρων[12], Κι απ’ αυτούς τους πύργους άρχισαν και έκτισαν άλλους δύο πύργους, μέχρι τον προαναφερόμενο πύργο του Σκευοφυλακείου κι έτσι δημιούργησαν τρίγωνο περιτείχισμα, με δέκα πύργους, όμορφους και ψηλούς[13] από αυτούς άλλοι έχουν ύψος μέχρι δώδεκα σάζεν κι άλλοι περισσότερο. Το τείχος αλλού είναι μέχρι οκτώ σάζεν κι αλλού μέχρι και δέκα· όλο δε το μοναστήρι, χωρίς το τείχος, καταλαμβάνει διακόσια ενενήντα σάζεν.
Όταν τα τελείωσαν όλα, ήλθε ο βασιλιάς Αρκάδιος με τον παναγιώτατο Πατριάρχη της Βασιλεύουσας κύρ Νεκτάριο και εγκαινίασαν ή καθιέρωσαν τον ναό και χάρηκαν πολύ. Το προαναφερθέν πηγάδι[14] το έκαναν στο εσωτερικό του ιερού οι τεχνίτες, κάτω από την Αγία Τράπεζα, σκεπασμένο με μαύρο μάρμαρο[15], όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα και το επιδεικνύουν την δε Αγία Τράπεζα την στήριξαν σε τέσσερις λευκές μαρμάρινες κολώνες[16]. Τον έβδομο χρόνο της βασιλείας του, ο Θεοδόσιος, εξεστράτευσε εναντίον του αποστάτου Ευγενίου στην Θεσσαλονίκη και καθώς επέστρεφε νικητής, πέρασε από το Άγιον Όρος και χάρισε πολλά πράγματα στην μονή αυτή, χρυσά και ασημένια σκεύη και άλλους θησαυρούς προς καλλωπισμό, καθώς και τρία μετόχια στην Μακεδονία, και στις Σέρρες[17], πλησίον της Θεσσαλονίκης, επτά χωριά.
Το έτος 6370 [= 862/3 μ.Χ.] ήρθαν Άραβες και Σαρακηνοί από την Συρία, που φόνευαν χριστιανούς και διήρπαζαν το βιός τους -τον καιρό που μαρτύρησαν και οι άγιοι Τεσσαράκοντα Μάρτυρες στο Αμόριο[18]- και φτάσανε μέχρι το Όρος Άθωνα και επέδραμαν και λεηλάτησαν εντελώς κι αυτό το μοναστήρι και αιχμαλώτισαν και σκότωσαν τους πατέρες και αφαίρεσαν την χρυσοποίκιλτο σκεπή του ναού· και στο εσωτερικό του [καθολικού] άναψαν φωτιά, και τον μαύρισαν από τον καπνό, έτσι που δεν φαίνονται τα περίτεχνα ψηφιδωτά, εκτός από την εικόνα του Ευαγγελισμού της Παναγίας Θεοτόκου, που ιστορείται στο εμπρόσθιο μέρος της αψίδας του Ιερού, όπου η Θεοτόκος είναι στην δεξιά μεριά του τόξου και στην αριστερή ο άγγελος με την επιγραφή Χαίρε και χαριτωμένη [sic]. Ο δε φύλακας του ιερού Βήματος[19], πριν φτάσουν οι Άραβες, πήρε τον Τίμιο Σταυρό και την κτητορική εικόνα της Θεοτόκου, τα πέταξε στο προαναφερθέν πηγάδι, που βρίσκεται κάτω από την Αγία Τράπεζα, και, μαζί με αυτά, έριξε και μία αναμμένη λαμπάδα. Και με τέχνη το σκέπασε από πάνω, και ετράπη σε φυγή, αλλά τον αιχμαλώτισαν οι βάρβαροι και τον πούλησαν στην Κρήτη. Μετά εβδομήντα χρόνια ελευθερώθηκε από την σκλαβιά και γύρισε στο μοναστήρι. Σε λίγες μέρες, άρχισε να ρωτάει τον τότε ηγούμενο, ονομαζόμενο Νικόλαο, για την κτητορική εικόνα· εκείνος δε, ακούγοντας αυτές τις ερωτήσεις, κατελήφθη από απορία και δέος. Στο τέλος, για να τα πω εν συντομία, αφού προσευχήθηκαν για πολλές ώρες, αποκάλυψαν το πηγάδι που βρίσκονταν κάτω από την Αγία Τράπεζα, και βλέπουν ακέραια την εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου, με την λαμπάδα να καίει μπροστά της και τον σταυρό. Ευχαρίστησαν και δόξασαν τον Θεό, τα έβγαλαν από μέσα και τα τοποθέτησαν στο άγιο Βήμα, όπου τα βλέπουμε μέχρι σήμερα[20], ευλαβικά προσκυνούμενα και τιμώμενα από όλους.
Εκείνο τον καιρό, τρεις πραγματικά ευγενείς άνδρες από την Αδριανούπολη, ο Αθανάσιος, ο Νικόλαος και ο Αντώνιος ήλθαν στο Άγιον Όρος και θέλησαν να μονάσουν και να ανοικοδομήσουν εκ βάθρων μονή, με δικά τους έξοδα, και συμφώνησαν να διαθέσει ο καθένας τους από τρεις χιλιάδες χρυσά [νομίσματα][21]. Ήλθαν δε στον άγιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη, που τότε εγκαταβιούσε εκεί[22], και του είπαν τον σκοπό τους. Ο δε άγιος τους είπε ότι τα χρήματα αυτά είναι πολύ λίγα για να κτισθεί καινούργιο μοναστήρι και αν θέλουν να τον ακολουθήσουν τον άκουσαν και τον ακολούθησαν. Ο άγιος τους έφερε στην ιερή αυτή μονή του Βατοπεδίου και τους έδειξε την ομορφιά της θέσης της και την καταστροφή της, έτσι που την κατάντησαν οι Σαρακηνοί, και τους συμβούλεψε, λέγοντας ότι θα έχουν να λάβουν πολλαπλή ανταμοιβή από τον Θεό, αν ανακαινίσουν αυτό το μοναστήρι. Τους άρεσε η συμβουλή του αγίου και με προθυμία επιδόθηκαν στο ιερό έργο. Την ανακαίνισαν και την έκαναν όπως ήταν αρχικώς, και σε αυτήν δέχθηκαν το μοναχικό σχήμα και έζησαν θεάρεστα και κοιμήθηκαν εν Κυρίω. Τα λείψανά τους, δηλαδή τα όστα, βρίσκονται στον εσωτερικό νάρθηκα του καθολικού, μέσα σε μαρμάρινη σαρκοφάγο, σφραγισμένη, την οποία ποτέ δεν ανοίγουν, αλλά καίει επάνω της άσβεστο καντήλι· εορτάζουν δε δύο φορές το χρόνο, στις 26 Δεκεμβρίου και την πέμπτη [Κυριακή] της Πεντηκοστής[23]. Για το εκεί γενόμενο θαύμα, δηλαδή την εύρεση της τίμιας εικόνας, γίνεται παράκληση στην Υπεραγία Θεοτόκο κάθε Δευτέρα και θεία Λειτουργία κάθε Τρίτη[24].
Επίσης, ο άγιος Σάββας Σερβίας, κτήτορας της μονής Χιλανδαρίου (γι’ αυτόν θα διηγηθούμε παρακάτω), μαζί με τον πατέρα του Συμεών, έκτισε σε αυτή την μονή Βατοπεδίου έξι παρεκκλήσια: 1) Προς τιμήν του Σωτήρος[25], 2) Των Αγίων Αναργύρων[26], 3) Του Αγίου μεγαλομάρτυρος Γεωργίου, 4) Των Αγίων Θεοδώρων[27] , 5) Του Αγίου Προδρόμου[28], και 6) Του Αγίου Νικολάου αρχιεπισκόπου Μύρων. Επίσης, δώρισε μερικές εκτάσεις προς χρήση και κάρπωση, κι έτσι έγιναν νέοι κτήτορες, που εορτάζονται εκεί από τους μοναχούς στις 4 Ιανουαρίου[29]. Δωρεές στην μονή αυτή έκαναν και οι αοίδιμοι βασιλείς Μανουήλ Κομνηνός και Ανδρόνικος Παλαιολόγος, όπως φαίνεται από τα χρυσόβουλλά τους, που βρίσκονται εκεί.
Το μοναστήρι αυτό, όπως και τα άλλα, είναι κτισμένο από πέτρα και ασβέστη, αλλά ακόμα πιο όμορφα και στέρεα· γύρω δε έχει πολλά κελλιά, τα περισσότερα στο βορεινό τείχος, με στέγες παλαιές και όμορφες, όπου, πάνω από την ξύλινη σκεπή, υπάρχει πέτρινη κάλυψη. Στο δυτικό τείχος υπάρχουν τρεις πόρτες, η μία κοντά στην άλλη[30], από αυτές οι δύο εμπρόσθιες είναι ντυμένες με σίδερο. Πάνω από την πρώτη υπάρχει ιστορημένη στον τοίχο η μορφή της Θεοτόκου, με κουβούκλιο από μολύβι που εμποδίζει την βροχή, κρέμεται δε, επίσης σκεπασμένο, για τον αέρα, καντήλι που το ανάβει ο κοντά ευρισκόμενος πορτάρης. Ο περίβολος του μοναστηριού έχει μόνον τρία τείχη[31], το βορεινό, το δυτικό και το νοτιοανατολικό, που είναι στραβό σαν τόξο, εξ αιτίας του επικλινούς και όχι ομαλού τόπου.
Στο εσωτερικό έχει μεγάλο κοινό χώρο, περισσότερο από τα άλλα μοναστήρια, και αρκετά ελεύθερο· στην αυλή υπάρχουν αρκετά κυπαρίσσια, ξινόδενδρα, λεμονιές κι άλλα δένδρα, όχι λίγα, που προσφέρουν την ομορφιά τους στους βλέποντες και τους καρπούς στους τρώγοντες. Επίσης υπάρχουν αρχονταρίκια, καλοκαιρινό και χειμερινό[32], για τους ξένους και διάφορους επισκέπτες, κτισμένα όμορφα, και επί τούτου ορισμένος αρχοντάρης, που υποδέχεται όλους τους έντιμους επισκέπτες και τους υπηρετεί στο φαγητό, το ποτό και το στρώσιμο του κρεββατιού και το σκούπισμα και σε κάθε ευκολία, όπως στα προαναφερθέντα μοναστήρια, της Λαύρας και των Ιβήρων. Από εδώ φαίνεται χαρούμενη η θάλασσα στην βορεινή πλευρά, στην δεξιά δε πλευρά της μονής, στο στραβό τείχος, υπάρχει προσφορείο, νοσοκομείο και βορδοναρείο[33]· στον δε δυτικό τοίχο υπάρχει ωρείο, βαγεναρείο, δοχείο και αποθήκη. Στο προαύλιο υπάρχει εκκλησία, καμπαναριό, βιβλιοθήκη[34], σκευοφυλάκιο[35] φιάλη, τράπεζα[36] και μαγειρείο, όλα κτισμένα στέρεα με πέτρα και σκεπασμένα όμορφα με πέτρινες πλάκες, [εξασφαλισμένα] για πολλά χρόνια.
Αλλά άκουσε λεπτομερώς για τα αξιόλογα πράγματα. Εκεί υπάρχει καθολικό του Ευαγγελισμού της Υπεραγίας Θεοτόκου, άξιο προσοχής για την διαρρύθμιση, το μέγεθος και την εξωτερική και εσωτερική ομορφιά του· είναι χαμηλό, όπως το έχω σχεδιάσει εδώ[37]. Απ’ έξω βλέποντάς το είναι επτάτρουλλο, σκεπασμένο με λείο και καθαρό μολύβι. Είναι κτισμένο όχι στην μέση της μονής, αλλά στην ανατολική γωνία που πλησιάζει στο βορεινό τείχος[38]. Ο κεντρικός τρούλλος χωρίζεται σε δέκα παράθυρα, οι άλλοι είναι μικρότεροι. Έχει σχήμα σταυρού, όπως της Λαύρας και των Ιβήρων, φαρδαίνει στα πλάγια με ημικυκλικούς χορούς, έχει δεκατρείς πύλες από δώ κι από κεί στους νάρθηκες. Έχει μήκος τριάντα ανθρώπινα βήματα με μέτριο συνηθισμένο βάδισμα, πλάτος είκοσι και οκτώ. Οι νάρθηκες εκεί είναι ομορφότεροι, μακρύτεροι και μεγαλύτεροι από τα άλλα μοναστήρια και είναι στρωμένοι κάτω με όμορφες μαρμάρινες πλάκες διαφόρων χρωμάτων. Ο εσωτερικός νάρθηκας έχει μάκρος επτά βήματα και πλάτος ίσο με τον ναό, δηλαδή είκοσι δύο βήματα, ο δε εξωτερικός νάρθηκας έχει μάκρος εννέα και πλάτος το ίδιο. Υπάρχουν δύο όμορφες κολώνες από λευκό μάρμαρο, που χωρίζουν τα παράθυρα σε δύο μέρη, επίσης στολισμένα με μάρμαρο[39]. Εκτός αυτών είναι εκεί κτισμένοι σε επαφή δύο μικρότεροι ναοί, με τρούλλους, που ονομάζονται παρεκκλήσια: Από δεξιά του αγίου Νικολάου, αρχιεπισκόπου Μύρων, χωρίς κολώνες, και από αριστερά του αγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου, με τέσσερις μαρμάρινες κολώνες και πάνω από αυτόν, άλλος ναός, με την θαυματουργή εικόνα της Θεοτόκου[40]. Μπροστά τους υπάρχει μεγαλοπρεπής ανοιχτός εξωνάρθηκας από πλίνθους, όμορφα κατασκευασμένος, με ψηλά, πυκνά τόξα και πάνω από αυτά, επίσης με τόξα μικρά, τα κατηχούμενα[41]. Υπάρχει εκεί και μικρότερη βιβλιοθήκη[42], που χρησιμεύει για την λειτουργική τάξη[43], και σε μικρό πύργο υπάρχει ρολόι[44] που κτυπά δυνατά. Όλα αυτά, μαζί με το καθολικό, βρίσκονται κάτω από μία στέγη. Ο εξωνάρθηκας είναι πολύ μεγάλος κι ευρύχωρος, με πλάτος σαρανταέξι βήματα και μήκος πέντε.
Στο εσωτερικό του καθολικού υπάρχουν μεγάλες και πολύτιμες κολώνες, τοποθετημένες σε σχήμα σταυρού, που κρατούν όλο το βάρος του, τις οποίες έστειλε ο Ονώριος από την Ρώμη, όπως είπα παραπάνω. Αυτές ονομάζονται πορφυρές [sic] από τους Έλληνες και τουρκικά σομακί[45]. Είναι από πολύ σκληρή ύλη, σαν πυρίτης, ποικιλόχρωμες, και πάνω τους φαίνονται μαύρες και άσπρες φλέβες, και λέγεται πως η πέτρα αυτή δεν είναι γεννημένη φυσικά, αλλά συνθεμένη από αρχαίους μαστόρους, που η τέχνη τους αυτή χάθηκε από τον κόσμο τις σημερινές μας μέρες[46]. Αυτό όμως δεν είναι δυνατόν. Οι κολώνες αυτές είναι λείες και αστράφτουν σαν καθρέφτες όταν τις κοιτάς. Στην κορυφή τους έχουν χονδρά μπρούτζινα στεφάνια και πάνω από αυτά κιονόκρανα από άλλο μάρμαρο, μικρότερης αξίας. Εκτός των κιονοκράνων και των ζωνών, το ύψος τους είναι δεκαεννέα σπιθαμές, η δε περιφέρεια δέκα σπιθαμές. Πάνω από τις δύο μπροστινές κολώνες, από τις δύο πλευρές του μεγάλου τέμπλου, υπάρχει παλιό ψηφιδωτό που απεικονίζει τον Ευαγγελισμό. Η Θεοτόκος στέκει πάνω από την δεξιά κολώνα και ο Αρχάγγελος πάνω από την αριστερή, όπως είπα παραπάνω.
Υπάρχει εκεί διπλό τέμπλο που κλείνει το ιερό Βήμα, ένα εσωτερικό, πολύ παλαιό, κατασκευασμένο από διάφορα μάρμαρα, και δεύτερο ξύλινο[47], που βρίσκεται μπροστά του, αρκετά καλλωπισμένο και διακοσμημένο, όπου βρίσκονται οι τιμώμενες εικόνες με πολύτιμα αργυρεπίχρυσα φωτοστέφανα. Οι εσωτερικές άσπρες μαρμάρινες κολώνες που βρίσκονται στην σειρά είναι οκτώ, λείες και με τέχνη κατασκευασμένες. Το περίεργο και αξιοθαύμαστο είναι ότι στο επάνω μέρος των τεσσάρων μεσαίων στύλων, δηλαδή αυτών που βρίσκονται από τις δύο πλευρές της Βασιλικής ή Ωραίας Πύλης, μπροστά στην αγία Τράπεζα, αντί για κιονόκρανα και σκεπή, υπάρχει μαρμάρινη πλάκα, σκαλισμένη πολύ όμορφα, που έχει μάκρος είκοσι σπιθαμές. Όλο το Ιερό μοιάζει με ουρανό, ιστορημένο με τέχνη από πάνω μέχρι κάτω, και με εικόνες κρεμασμένες, καταπληκτικές και ασυνήθιστες· έχει δε επίσης μεταξωτά και χρυσοΰφαντα παραπετάσματα, ευαγγέλια, σταυρούς, καντήλια μακριά και κοντά, κηροπήγια και διάφορα άλλα πολύτιμα εκκλησιαστικά σκεύη που το στολίζουν. Τα στασίδια όλα, κάτω, γύρω κι επάνω, είναι κατασκευασμένα από ποικιλόχρωμα μάρμαρα[48], λεία, καμωμένα περίεργα και με τέχνη. Πάνω από την μαρμάρινη αγία τράπεζα υπάρχει ξύλινο επιχρυσωμένο κιβώριο, δηλαδή σκεπή με τρούλλο, στηριζόμενο σε τέσσερις κολώνες, σκαλισμένες με μεγάλη τέχνη και επιχρυσωμένες όμορφα, και προσφέρει μεγάλη ευχαρίστηση σε όσους διακονούν εκεί αλλά και στους γύρω. Το πιο πολύτιμο σε αυτό είναι η λειψανοθήκη [sic, ένν. αρτοφόριο] που βρίσκεται πίσω, με ακοίμητο επιχρυσωμένο καντήλι.
Πίσω από αυτό, στο ιερό Βήμα, βρίσκεται η θαυματουργή και πολύτιμη εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου, που έμεινε εβδομήντα χρόνια στο πηγάδι, το σκεπασμένο κάτω από την Τράπεζα, με την λαμπάδα που δεν σβήνει, και μέχρι σήμερα στέκεται μπροστά της. Αυτή [η εικόνα] είναι παλιά και μαύρη, τόσο που μόλις γνωρίζεται, σαν να είναι από κερί. Ο βηματάρης που υπηρετεί στο ιερό, σύμφωνα με την παλιά παράδοση και κοινή συνήθεια, προσθέτει πάντα λίγο κερί πάνω από το παλιό, και βάζει πολύ λεπτή κλωστή, το ανάβει και το προσέχει μέρα-νύχτα για να καίει πάντα άσβεστη η φλόγα, προς αοίδιμο μνήμη της Θεομήτορος και του θαύματος που έγινε, και το κερί πάντα θα διατηρείται, όσο, με την θέλησή Της, υπάρχει το μοναστήρι[49].
Σε εκείνο το Ιερό βρίσκεται σταθερό κιβώτιο[50], πολύ όμορφα κατασκευασμένο και σε αυτό βρίσκονται τα λείψανα των αγίων, το Τίμιο Ξύλο και άλλα πολύτιμα εκκλησιαστικά αντικείμενα, χαρισμένα από βασιλείς και μεγάλους πρίγκηπες, που φυλάγονται κλεισμένα από τον βηματάρη, είτε από τον ίδιο τον σκευοφύλακα. Απ’ αυτά, πολλά είδα με τα μάτια μου και αξιώθηκα με τα χείλη μου να ασπαστώ, χάρη στους ενάρετους και φιλόξενους προεστώτες πατέρες που ήσαν τότε εκεί. Υπάρχουν εκεί τα εξής ιερά λείψανα[51]:
—Η κάρα του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου.
—Η κάρα του αγίου Ανδρέου Κρήτης[52].
—Το πόδι του αγίου Αποστόλου Βαρθολομαίου.
—Ένα τεμάχιο του λειψάνου του αγίου μεγαλομάρτυρος Θεοδώρου του Στρατηλάτου.
—Το πέλμα του ποδός με σάρκα, μέχρι το μεγάλο οστό της αγίας Παρασκευής της Ρωμαίας.
—Ένα τεμάχιο του αγίου μάρτυρος Κηρύκου.
—Τον τίμιο μύρο του αγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου[53].
—Τεμάχια από τις κάρες των αγίων Σεργίου και Βάκχου.
—Ένα τεμάχιο από το πάνω μέρος της κάρας του αγίου ιερομάρτυρος Χαραλάμπους,
—Το δεξί πόδι του αγίου Ερμολάου.
—Το δεξί πόδι από το πέλμα μέχρι το οστό του αγίου Παντελεήμονος.
—Το χονδρό οστό από το χέρι του αγίου μάρτυρος Τρύφωνος.
—Το ίδιο οστό από το χέρι του αγίου Ιωάννου του Ελεήμονος.
—Το οστό του ώμου του αγίου πρωτομάρτυρος Στεφάνου και
—Το θαυματουργό χέρι της αγίας μάρτυρος Μαρίνης που μέχρι και σήμερα θαυματουργεί: Διώχνει τους δαίμονες και θεραπεύει πάσα νόσο, και άλλα πολλά μικρά τεμάχια διαφόρων αγίων λειψάνων, που τα αφήνω, χάριν συντομεύσεως της διήγησης, για να περιγράψω μεγαλύτερα και σημαντικότερα πράγματα.
Την κάρα του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου (καθώς λένε οι πατέρες εκείνης της μονής) την χάρισαν πριν πολλά χρόνια, ως πολύτιμο δώρο, στον διασημότατο και εντιμότατο βασιλιά της Ρωσσίας. Όμως, στο αγιορείτικο Προσκυνητάριο[54] είναι γραμμένο πως χάρισαν την κάρα του αγίου Ανδρέου Κρήτης στην Ρωσσία και όχι του αγίου Χρυσοστόμου. Δυσπίστησα γι’ αυτό και ρώτησα τον εκεί σκευοφύλακα. Εκείνος μου απάντησε ότι ψευδώς γράφεται στο Προσκυνητάριο, και ότι γι’ αυτό ρώτησε και ο πρώτος Αυτοκράτορας της Ρωσσίας, ο Μεγάλος Πέτρος, και ότι τους τυράννησε, και δικαιώθηκαν ενώπιόν του με αυτή την πιστοποίηση· και μου έδειξε έγγραφο με πολλές σφραγίδες των αγιορείτικων μοναστηριών (αλλά όχι όλων), γραμμένο το 1710, παρόμοιο με εκείνο που εστάλη στην Ρωσσία, όπου γράφουν απολογούμενοι, ότι δεν έστειλαν στην Ρωσσία άλλη κάρα, παρά του ίδιου του αγίου Χρυσοστόμου. Εγώ, βλέποντας πως λείπουν δύο σφραγίδες από το έγγραφο, παραξενεύτηκα, αλλά σιώπησα. Όσο και να αμφιβάλλεις για την γνησιότητα του παλιού Προσκυνηταρίου, ότι δηλαδή γράφτηκε από απροσεξία, όμως και στο νεώτερο, πρόσφατα τυπωμένο, το 1745 στην Βενετία, δαπάναις και επιμελεία του προηγουμένου Χριστοφόρου, βλέπεις πως δεν έχει αλλάξει τίποτε, είναι μάλιστα στοιχειοθετημένο καλύτερα από το άλλο[55]. Ακόμα και σε μένα τον ίδιο ο βηματάρης (πριν τα μάθω αυτά) μου έδωσε προς ασπασμό την κάρα του Χρυσοστόμου και σε όσους έρχονται για προσκύνημα το ίδιο κάνουν, όπως άκουσα από πολλούς. Δεν ξέρω όμως που βρίσκεται η αλήθεια και που το ψέμα.
Αλλά ας τα αφήσουμε αυτά για να αρχίσουμε την περιγραφή άλλων περιεργότερων και πολυτιμότερων αντικειμένων. Υπάρχει εκεί ποτήριο, προς τέρψη οφθαλμών και άξιον περιεργείας, χαρισμένο από τον βασιλιά των Ελλήνων Μανουήλ[56], όπως αναγνωρίζεται από τις σφραγίδες και από τα ονόματα που φέρει. Είναι από κάποια πολύτιμη πέτρα που ονομάζεται ίασπις. Έχει χρώμα σκούρο κόκκινο και έχει πάνω του πολλά άλλα μικρά χρώματα, ακόμα και χρυσίζοντα. Το ποτήριο αυτό έχει πλάτος μία σπιθαμή και πάχος μισό δάχτυλο· δεν φεγγίζει, όπως οι άλλες πολύτιμες πέτρες, αλλά το υλικό του είναι παρόμοιο με πορφυροειδές μάρμαρο που χρυσίζει. Από πάνω είναι όμοιο με πινάκιο, η βάση του δε είναι από ασήμι, επιχρυσωμένο από παλιά, με απλά σχέδια, και έχει από τις τέσσερις πλευρές σκαλισμένες στρογγυλές σφραγίδες με το όνομα του βασιλέως Μανουήλ, το οποίο, αγαθέ αναγνώστη, για να το κατανοήσεις, στο δείχνω σχεδιασμένο εδώ, χωριστά το ποτήριο και χωριστά τις τέσσερις στρογγυλές επιγραφές στην βάση. Το αγιασμα που γίνεται σε αυτό το ποτήριο θεραπεύει (όπως άκουσα) κάθε είδους αρρώστια σε όσους με ευλάβεια και πίστη πίνουν από αυτό[57]. Νομίζω πως το ποτήριο αυτό δεν είναι κατασκευασμένο από εκείνον τον ίασπι, ο οποίος είναι ένας από τους δώδεκα πολύτιμους λίθους, διότι τέτοιο αντικείμενο δεν άκουσα να υπάρχει σε κανένα βασιλικό θησαυρό· ονομάζεται δε αυτή η πέτρα ίασπις, νομίζω, από την ελληνική λέξη ιάω, δηλαδή γιατρεύω ή θεραπεύω. Και είναι έργο καμωμένο από τεχνίτες και σοφούς ιατρούς, με ανάμειξη πολλών υλών, για να διατηρεί την υγεία του βασιλιά και για να διώχνει κάθε δηλητήριο, όταν πίνει κανείς νερό ή άλλο ποτό από αυτό. Αυτό το ακριβό αντικείμενο, και άλλα πολλά, τα χάρισε στον εκκλησιαστικό θησαυρό ο βασιλιάς Μανουήλ Καντακουζηνός Παλαιολόγος, όταν ήλθε στην μονή για προσκύνημα, για να μνημονεύεται αιώνια. Με αυτό θεραπεύονται, όχι μονάχα όταν πίνουν αγίασμα, διότι το αγίασμα ούτως ή άλλως θεραπεύει, από οποιοδήποτε σκεύος και να το πιεις, αν το πιεις με ευλάβεια και πίστη, αλλά και λόγιο της φύσης του και της τεχνικής του κατασκευής. Δεν είναι δικό μας έργο να ερευνήσουμε αν η θεραπεία γίνεται φυσικά ή υπερφυσικά· δεν πρέπει να εξετάζεται αυτό, παρά να δοξάζουμε και με θαυμασμό να ευχαριστούμε τον σοφό Θεό, που χαρίζει στους ανθρώπους τέτοια δώρα προς όφελός τους και για να τους προφυλάσσει κατά την θεία Του βούληση. Αλλά άκουσε και για πολυτιμότερα και ιερότερα αντικείμενα και εξύμνησε το όνομα του Θεού και της Πανάγνου Μητρός του.
Υπάρχει εκεί ειδικό κιβωτίδιο, χαμηλό και πολύ όμορφο, που το εσωτερικό του είναι ντυμένο με βελούδο· σε αυτό δε βρίσκεται ένα κομμάτι της ζώνης της Υπεραγίας Θεοτόκου, που αναδίδει άφατη ευωδία[58]. Έχει μήκος δύο σπιθαμές και φάρδος, όσο το μήκος του δακτύλου· είναι μαύρη, με πλέξη πυκνή, όπως οι ζώνες των Ιεροσολύμων που αγοράζουν οι προσκυνητές, και νομίζω πως είναι μεταξωτή, αλλά οι μοναχοί του Βατοπεδίου λένε πως, κατά παλαιά παράδοση, είναι μάλλινη[59]. Ένα μικρό τεμάχιό της στέλνεται στους χριστιανικούς λαούς, σε αυτούς που ζητούν ελεημοσύνη, προς ευλογία και θαυματουργία, το δε υπόλοιπο μεγάλο κομμάτι δεν βγαίνει ποτέ από την μονή, αλλά βρίσκεται πάντα αυστηρά φυλαγμένο στο καθολικό, στο εσωτερικό του Ιερού. Επίσης, οι δύο άκρες είναι σφραγισμένες μαζί, με την σφραγίδα της μονής, για να μην τολμήσει κανείς να κόψει στα κρυφά, έστω και το παραμικρό κομματάκι. Στο ίδιο επίσης κιβώτιο βρίσκονται πολλοί σταυροί και εγκόλπια, σκαλισμένα, με διάφορες πολύχρωμες, πολύτιμες και δυσεύρετες πέτρες, οι περισσότεροι δε σταυροί είναι από κάποια κόκκινη πέτρα που λέγεται στην ελληνική γλώσσα αιματοστάτης, δηλαδή αυτός που σταματάει το αίμα σε όσους την φέρουν επάνω τους[60].
Επίσης, βρίσκονται εκεί τρεις πολύτιμοι σταυροί, άξιοι επαίνου και είναι εκεί προς δόξα του ονόματος του Θεού. Κι εγώ σας τους περιγράφω εδώ με απεικόνιση προς δόξα του ονόματος του Θεού και έπαινο εκείνων που τους δώρισαν και τους φυλάττουν, έτσι ώστε να κατανοεί πλήρως ο καθένας και να προσεύχεται στον Θεό, για αυτούς που τους κατασκεύασαν.
Ο πρώτος: Υπάρχει εκεί άλλο κιβώτιο, αργυρότευκτο και επιχρυσωμένο. Σε αυτό είναι [τοποθετημένος] σταυρός[61] από ασήμι, χρυσό και σμάλτο, έξοχα στολισμένος. Από όλες τις μεριές στο πάχος είναι ένα δάκτυλο, μακρύς και φαρδύς μία σπιθαμή κατά την οριζόντια κεραία στην μέση, ενώ πιο πάνω έχει μία μικρότερη κεραία, και στο δεξιό του μέρος, μέσα σε ασήμι, βρίσκονται μαλλιά του Χριστού, στο δε αριστερό Τίμιο Ξύλο[62]. Πιο κάτω από την μεγάλη κεραία, και από τις δύο πλευρές, είναι τοποθετημένα τα εξής λείψανα αγίων, με σερβικές επιγραφές,
Από την δεξιά του σταυρού, πρώτον, του αγίου Ευαγγελιστού Λουκά, του αγίου αρχιδιάκονου Στεφάνου, πιο κάτω του αγίου μάρτυρος Κηρύκου, του αγίου μάρτυρος Προκοπίου, κάτω από αυτά των αγίων αναργύρων Νικήτα και Ερμολάου. Στην αριστερή πλευρά του σταυρού, από πάνω, των Κοσμά και Δαμιανού, πιο κάτω της αγίας Φωτεινής της Σαμαρείτιδος και του αγίου μεγαλομάρτυρος Βλασίου, πιο κάτω του αγίου Παντελεήμονος και διαφόρων αγίων, κάτω δε από όλα είναι γραμμένα τα ονόματα του Στεφάνου και του Λαζάρου, των βασιλέων της Σερβίας, που δώρισαν αυτό τον σταυρό σε άλλο μοναστήρι, που κάποτε ανήκε σε αυτό. Το ξύλο αυτού του σταυρού δεν είναι απλό, αλλά Ζωοποιό· αυτό δε είναι γνωστό από την επιγραφή και από την παράδοση των εκεί πατέρων· αλλά και από την ίδια του την όψη, [φαίνεται πως] δεν είναι ψεύτικο και διώχνει κάθε αμφιβολία σε όσους το βλέπουν, γιατί δεν είναι εντελώς μαύρο, αλλά μαυροκόκκινο κι έχει πολλές ρωγμές πάνω του, πράγμα που φανερώνει πως αυτό το ξύλο είναι πολύ παλιό.
Ο δεύτερος σταυρός είναι επίσης μεγάλος και βρίσκεται σε ειδικό κιβώτιο, με παρόμοιες επιγραφές στα σερβικά ή βουλγαρικά. Έχει μόνον μία οριζόντια κεραία, επάνω από την οποία είναι κλεισμένα, σε τέσσερα χωρίσματα, μικρά μέρη των λειψάνων των τεσσάρων Ευαγγελιστών, στις δε δύο πλευρές αυτών, εκατέρωθεν, τα λείψανα των αγίων Αποστόλων Θωμά και Ανδρέα. Κάτω από την οριζόντια [κεραία] βρίσκονται τα λείψανα δεκαοκτώ αγίων της Σερβίας και της Βουλγαρίας. Όλα τα λείψανά του είναι είκοσι έξι. Περισσότερο από όλα αυτά, άξια ευλαβείας και προσκυνήσεως είναι ο τίμιος, από τα πάθη του Χριστού, Κάλαμος, που είναι τοποθετημένος καθ’ όλο το μήκος του σταυρού, [που] αναδίδει απερίγραπτη ευωδία. Είναι πέραν αμφιβολίας αυτός που βλέπουμε ο πραγματικός και φυσικός κάλαμος[63]. Όμως και το ξύλο του σταυρού δεν είναι απλό, αλλά Ζωοποιό, όπως είναι γνωστό από τις επιγραφές και την παράδοση των εκεί πατέρων[64], αλλά και από την όψη του σου διώχνει κάθε αμφιβολία, διότι δεν είναι εντελώς μαύρο, αλλά μαυροκόκκινο κι έχει πολλές ρωγμές επάνω, πράγμα που ταιριάζει σε πολύ παλιό ξύλο. Δεν είναι γνωστό όμως από ποιόν χαρίστηκε.
Ο τρίτος σταυρός είναι ακόμη μεγαλύτερος, στολισμένος όμορφα με ασήμι, χρυσό και σμάλτο, περιέχει πολλά αντικείμενα και φέρει ελληνικές επιγραφές[65]. Έχει κι αυτός μία οριζόντια κεραία, Στην κορυφή είναι κλεισμένο ένα μικρό κομμάτι από το Τίμιο Ξύλο, λίγο πιο κάτω ο σάκκος [sic, ένν. χιτώνας] του Χριστού. Στη δεξιά πλευρά της οριζόντιας [κεραίας] υπάρχει τεμάχιο από τον χιτώνα του Χριστού και το ανεκτίμητο αίμα Του. Στην αριστερή, τα μαλλιά και τεμάχιο του καλάμου. Κάτω η πορφύρα και, κάτω από όλα, ο άγιος σπόγγος, που με αυτόν πότισαν τα χείλη του Χριστού χολή και ξύδι οι άνομοι Ιουδαίοι. Όλα αυτά εγώ, ο έσχατος, τα ασπάστηκα με πίστη και ευλάβεια και ευχαρίστησα τον Θεό, που με αξίωσε να γίνω θεατής, προσκυνητής και κήρυκας των μεγάλων Του δωρεών. Όλα αυτά βρίσκονται στο Ιερό του καθολικού[66]. Υπάρχουν και άλλα άξια επαίνου αντικείμενα, που φυλάσσονται στο σκευοφυλάκιο, απαγορεύεται όμως να τα δεις όλα λεπτομερώς και είναι αδύνατον να τα περιγράψεις[67].
Όλη η εκκλησία, από την κορυφή ως το έδαφος, είναι τοιχογραφημένη όμορφα και αρκετά καλλωπισμένη με πολυελαίους, καντήλια, κηροπήγια και άλλα πράγματα· ο δε χορός είναι κατασκευασμένος επίσης με μεγάλη τέχνη, κρεμασμένος σε δέκα ζώνες. Το τέμπλο[68] είναι μικρό. Το ευαγγελικό αναλόγιο και τα αναλόγια των χορών είναι στολισμένα με σιντέφι, κατασκευασμένα με εξαιρετική τέχνη, καλύτερα απ’ ό,τι στα προαναφερθέντα μοναστήρια[69]. Ο ηγουμενικός θρόνος επίσης είναι όμορφος, καθώς και τα άλλα αντικείμενα. Στους χορούς υπάρχουν από δεκαπέντε στασίδια, και πάνω από αυτά είναι, περίεργα καμωμένα, κάτι άνθη, πάνω δε από αυτά μικρές εικόνες, ρωσσικές και ελληνικές, κρεμασμένες με σειρά γύρω-γύρω. Το δάπεδο είναι στρωμένο με διαφόρων ειδών ποικιλόχρωμα μάρμαρα, όπως και στα προαναφερθέντα μοναστήρια, όμορφα συνδυασμένα, που διαφέρουν όμως στο εξής: Στην μέση υπάρχουν πολλές πράσινες πέτρες και γύρω λεπτά καλλιτεχνικά σχέδια. Επίσης, υπάρχουν τέσσερις σταυροί με κεριά που κρέμονται στις τέσσερις πλευρές και, κάτω από τα πόδια των ισταμένων, υπάρχουν στρογγυλά πλεκτά υποπόδια, για καθαριότητα και καθαρισμό των σανδαλιών. Και ανάβουν πολλά καντήλια, με μικρό φως και τα σβήνουν με ευταξία. Υπάρχουν και πολλά άσβεστα καντήλια, και ψαλμοί και διάφοροι κανόνες και στολίδια εκκλησιαστικά, όπως στα προαναφερθέντα κύρια μοναστήρια, με λίγες μόνο διαφορές.
Βρίσκονται εκεί μερικές παλιές μικρές εικόνες, κρεμασμένες στο Ιερό καθώς και πάνω από τον ηγουμενικό θρόνο, αξιοθαύμαστης και εξαιρετικής τέχνης. Ο Χριστός, σε ειδικό ξύλο, και η Θεοτόκος με το Βρέφος, σε άλλο, πολύ παλιάς και θαυμαστής ζωγραφικής, είναι αναρτημένες πάνω από την ηγουμενική καθέδρα[70] και ονομάζονται ελληνικά «τα νινία της βασιλίσσης Θεοδώρας», δηλαδή οι κούκλες της βασιλίσσης Θεοδώρας, τις οποίες αυτή προσκυνούσε κρυφά στο υπνοδωμάτιο ή στην κάμαρή της, εξ αιτίας του ανδρός της, του βασιλέως Θεοφίλου του εικονομάχου, που της απαγόρευε να το κάνει. Κάποια μέρα, όταν τυχαία την ανακάλυψε με αυτές τις εικόνες και την ρώτησε τι είναι αυτά, του απάντησε ότι είναι νινία, δηλαδή κούκλες, που έχουν παντού όλες οι γυναίκες και κοπέλες για παιχνίδι, κι έτσι κάλυψε το μυστικό της και την ευσεβή της πράξη. Κατόπιν τις χάρισαν στο μοναστήρι οι κληρονόμοι της, ή κάποιοι αυλικοί, ή τις προσέφεραν μεγάλοι πνευματικοί άνθρωποι[71]. Στο Ιερό, από τις κρεμασμένες γύρω εικόνες, τρεις είναι μικρές, μιας σπιθαμής: Η Σταύρωση του Χριστού, η αγία Θεοπρομήτωρ Άννα και ο Χρυσόστομος, σε ψηφιδωτά, με μικρές πετρούλες, που μόλις και τις διακρίνεις με το μάτι, στρωμένες ή συναρμοσμένες εξαιρετικά και με φυσικότητα· τόσο μικρή ψηφιδωτή ιστόρηση δεν ξαναείδα σε ολόκληρη την περιήγησή μου[72]. Υπάρχει επίσης εκεί κάποια εικόνα, ζωγραφισμένη με συνηθισμένα χρώματα, με επιγραφή του Έλληνα βασιλέως Ανδρονίκου: «Ανδρονίκου ευσεβούς δεσπότου Παλαιολόγου»[73]. Εκεί υπάρχουν επίσης και διάφορες άλλες παλαιές εικόνες, που κάποτε, πριν από την Άλωση της Βασιλεύουσας, ήταν (όπως λένε) στο ναό της Αγίας Σοφίας, που κτίστηκε από τον βασιλιά Ιουστινιανό[74].
Πάνω από την πύλη του πρώτου εσωνάρθηκα υπάρχει μεγάλη εικόνα του Χριστού σε ψηφιδωτό, που προξενεί δέος. Στον τοίχο, επίσης σε ψηφιδωτό, εικονίζονται μερικοί βασιλείς και κτήτορες, πολύ μαυρισμένοι και παλιοί, που αναγνωρίζονται μόνο από τις επιγραφές[75]. Στην πύλη του δεύτερου νάρθηκα είναι το τρίμορφον, δηλαδή οι τρεις μορφές: Του Χριστού, της Θεοτόκου και του Προδρόμου, επίσης σε ψηφιδωτό[76], πολύ όμορφο, και γύρω στο μεγάλο τύμπανο, με ψηφιδωτό, επιγραφή συνθεμένη σε ποίημα, με μεγάλα γράμματα:
Τα πριν ακαλλή και ρυέντα τω χρόνω,
ψήφεσι χρυσαίς, και λαμπρώς βεβαμμέναις,
φαιδρώς αγλαώς κατεκοσμήθη λίαν,
σπουδή πόνω τε και πόθω διαπύρω,
του ποιμενάρχου τήσδε της μονής Λόγε,
Ιωαννικίου τε του τρισολβίου,
ω και ηαρέξοις σην βασιλείαν χάριν,
ταις ικεσίαις Πανάγνου τε και Προδρόμου,
ταύτα μοναχός Σωφρόνιος νύν λέγει.
Η επιγραφή αυτή είναι ανακαίνιση παλαιάς. Στο ίδιο μέρος, στην αριστερή πλευρά, στον τοίχο που εφάπτεται στο ναό του Αγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου, υπάρχει, απλά ζωγραφισμένη στον τοίχο, η εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου με τον Χριστό βρέφος[77], την οποία κάποιος παλιός διάκονος, που σκούπιζε τον ναό και είχε εξοργιστεί πολύ εναντίον του κελλάρη, ο οποίος δεν έδωσε το κρασί που του ζήτησε, τρελλός και σπρωγμένος από τον δαίμονα, την κτύπησε με μαχαίρι στο δεξί μάγουλο, γιατί εκείνη τάχα δεν τον πρόσεξε και τον περιφρόνησε. Κι ευθύς (ω του θαύματος!) έτρεξε αίμα πολύ, κι από τον καιρό εκείνο την ονόμασαν εσφαγμένην. Εκεί καίει άσβεστο το καντήλι μέχρι σήμερα και το αίμα που έτρεξε φαίνεται στο πρόσωπο, επάνω στην πληγή. Αυτός δε ο καταραμένος διάκονος, από εκείνη την στιγμή τυφλώθηκε. Κατόπιν έστησε επίτηδες για τον ίδιο στασίδι μπροστά σε αυτήν την εικόνα και πάντα προσευχόταν με φόβο και τρόμο, μέχρι που πέθανε· και η ελεήμων Θεοτόκος του ξαναχάρισε το φως και συγχώρεσε την αμαρτία του, αλλά το χέρι που τόλμησε να κτυπήσει την αγία εικόνα της, στέγνωσε από την ώρα εκείνη κι έμεινε ξερό μέχρι τέλους. Και μετά τον θάνατό του δεν έλειωσε, αλλά μέχρι σήμερα διατηρείται ακέραιο μέχρι τον αγκώνα και είναι τοποθετημένο σε κιβώτιο, κάτω από την ίδια την θαυματουργή εικόνα[78], σε μαρτυρία του φρικτού θαύματος που έγινε στην αρχαιότητα και προς σωφρονισμό των πολλών. Παρ’ όλο δε που είναι μαύρο στην όψη, μοιάζει με τα λείψανα των αγίων, όμως είναι κάκοσμο. Οι μοναχοί το ανοίγουν και το δείχνουν στους επισκέπτες[79], όχι για προσκύνημα, αλλά χάριν περιεργείας.
Βρίσκεται εκεί και άλλη εικόνα, εκτός του καθολικού, στην αριστερή πλευρά στον τοίχο του παρεκκλησίου του αγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου[80], ζωγραφισμένη με συνηθισμένα χρώματα[81], για το εξής θαύμα: Το έτος 5890 [= 381/2 μ.Χ.][82], η βασίλισσα Πλακίδια, σύζυγος του Κωνσταντίνου, που τότε βασίλευε στην Ρώμη, θυγατέρα δε του Έλληνα βασιλιά Θεοδοσίου, δέχτηκε την συμβουλή και την άδεια του άνδρα της, να πάει να προσκυνήσει σε αυτό το μοναστήρι και να ιδεί τον αδελφό της Αρκάδιο, που ήταν τότε στην Κωνσταντινούπολη. Πλέοντας από την Ρώμη, όταν έφτασε στο λιμάνι του Βατοπεδίου που ονομάζεται Γυναικείο[83], κατέβηκε από το καράβι στην ακτή. Οι πατέρες του μοναστηριού βγήκαν να την υποδεχθούν όπως της άξιζε, και την οδήγησαν μέσα στην μονή, μπροστά στο καθολικό, και οι ίδιοι μπήκαν μόνοι τους μέσα στο ναό από την μεσαία χάλκινη πόρτα, η δε βασίλισσα είτε κατά θεία έμπνευση είτε από ταπεινότητα και ευλάβεια, δεν θέλησε να εισέλθει από την ίδια, αλλά από την βορεινή, μικρότερη [θύρα]. Όταν όμως αποπειράθηκε να το πραγματοποιήσει, ξαφνικά, ακούει φωνή αόρατη, που απευθυνόμενη σε αυτήν, έλεγε: «Στάσου και μη πας παρέκει, για να μη πάθεις κακό». Αυτή, ακούγοντας την φωνή, έπεσε κάτω από τον φόβο της και άρχισε να κλαίει και να προσεύχεται στον Θεό να της συγχωρέσει την θρασύτατη αυτή αμαρτία της. Και γι’ αυτό έκτισε εκεί άλλο ναό, προς τιμή του αγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου[84], στην θέση δε που άκουσε την φωνή διέταξε να ιστορήσουν την εικόνα της Θεοτόκου κι όρισε ν’ ανάβουν μπροστά της άσβεστο καντήλι, που σώζεται μέχρι σήμερα. Ονομάζεται δε η εικόνα αυτή Ζωοδόχος[85].
Η δε βασίλισσα απέπλευσε για την Κωνσταντινούπολη και διηγήθηκε στον αδελφό της Αρκάδιο το γενόμενο θαύμα, κι αυτός έστειλε άμέσως στην μονή βοήθεια για τους πατέρες και διάφορα αφιερώματα. Τους έδωσε κοπάδια ζώων και άλλες προσόδους για την μονή. Τους έδωσε και μεγάλο μετόχι στο Περιθεώριον[86], μαζί και το ένα τέταρτο της παραθαλάσσιας λίμνης[87] και πέντε εμπορικά μαγαζιά στο εσωτερικό του κάστρου[88] και διέταξε να τους δίνουν κάθε χρόνο παροχές από τον βασιλικό θησαυρό δώδεκα λίτρες χρυσού και δεκαεπτά αργύρου, το οποίο μέχρι σήμερα βρίσκεται γραμμένο στον παλιό κώδικα του μοναστηριού[89]. Ο ίδιος ο βασιλιάς κατασκεύασε στην Βασιλεύουσα θαυμαστή και πανύψηλη πέτρινη κολώνα στην πλατεία που ονομάζεται Γυναικείος Φόρος. Σε αυτήν δε την κολώνα, κατά διαταγή του, σκαλίστηκαν όλα τα κατορθώματα και οι μάχες, κατά γη και κατά θάλασσα, και οι νίκες του πατέρα του, του Θεοδοσίου.
Κάτω από τα κατηχούμενα, στην αριστερή πλευρά, υπάρχει άλλη θαυματουργή εικόνα της Θεοτόκου, με τον Χριστό στην αγκαλιά της[90], σε όμορφο παρεκκλήσιο, με τρούλλο που εφάπτεται του καθολικού, κάτω από την ίδια μολύβδινη σκεπή, και ονομάζεται Παραμυθία, που σημαίνει παρηγορία[91]. Μία φορά, ω του θαύματος! [αυτή η εικόνα] γύρισε το πρόσωπό της προς τον ηγούμενο της μονής αυτής, που βρισκόταν στο πλευρό, κοντά της, και ασκούνταν στον κανόνα, και του ανήγγειλε επιδρομή ληστών που θέλανε να επιτεθούν στο μοναστήρι την νύχτα, κι έτσι τους φύλαξε αβλαβείς. Φαίνεται δε και μέχρι σήμερα γυρισμένο το πρόσωπο της εικόνας προς τα πίσω. Στον δεξιό ώμο, και μπροστά της καίει πάντοτε ακοίμητο καντήλι και μεγάλη λαμπάδα από σεβασμό προς αυτήν και προς διηνεκή μνήμη του φρικτού και ευεργετικού θαύματος.
Όλα αυτά τα είδα και τα άκουσα, και με προσκύνημα τα ασπάστηκα, και θαύμασα τον Θεό και Αυτήν την καλλίστη και αγνή Μητέρα, που επ’ όνόματί της έγιναν αυτά, πως, με διάφορες μορφές, μεριμνά για τις ανθρώπινες ψυχές και παρέχει ιδιαίτερη προσοχή και φροντίδα στο Άγιον Όρος Άθωνα, σαν να επρόκειτο για την ίδια της την μοίρα, και από τις διάφορες πράξεις της, αποκτά προσωνυμία από τους εκεί διαβιούντες. Στην Λαύρα (όπως ανέφερα παραπάνω) ονομάζεται Οικονόμισσα, στην Ιβήρων Πορταΐτισσα, εδώ, από διάφορα θαύματα, έχει και διάφορα ονόματα. Γι’ αυτό και τα έγραψα όλα αυτά, για όσους διαβάσουν και ακούσουν, να συγκινηθούν και να δοξάσουν την Θεομήτορα, και να δίνουν σε αυτό και στα άλλα μοναστήρια, ελεημοσύνη, ώστε να μπορούν να συντηρούνται οι μοναχοί με ευπρέπεια και να προσεύχονται στον Θεό για το χριστιανικό γένος και να συντηρούν τις ιερές μονές και τους θησαυρούς που ευρίσκονται εκεί, από γενιά σε γενιά. Η μονή αυτή τότε ήταν χρεωμένη, όχι λίγο, και αναγκάσθηκαν να δώσουν ενέχυρο τα ιερά σκεύη στους Ιουδαίους της Θεσσαλονίκης. Αυτοί βοηθάνε γρήγορα στην ανάγκη, όχι από αγάπη, αλλά από την πλεονεξία τους να αποκτήσουν χρήματα ή ενέχυρα.
Αλλά ας αρχίσουμε την περιγραφή της θαυμαστής και αξιέπαινης μονής. Μπροστά στον νάρθηκα, υπάρχει πολύ πλατύς, ευρύχωρος και όμορφος, νεόκτιστος εξωνάρθηκας, με πυκνές ψηλές καμάρες ή τόξα, ομορφότερες από όλες. Πάνω από αυτές υπάρχουν, με επίσης πυκνά αλλά πιο μικρά τόξα, ευρύχωρα κατηχούμενα, με τέσσερις λευκές μαρμάρινες κολώνες[92] και με μεγάλο παράθυρο προς την ανατολή, από όπου φαίνεται θαυμάσια όλος ο ναός. Σε επαφή με τα κατηχούμενα, στην δεξιά πλευρά, υπάρχει πύργος με ρολόι που κτυπά δυνατά[93]. Από εκεί, στη σειρά, μέχρι το τέλος της αριστερής πλευράς, υπάρχουν τέσσερα παρεκκλήσια[94] και κοντά τους μικρότερη βιβλιοθήκη[95], όπου βρίσκονται ως διακόσια και πάνω βιβλία, για την εκκλησιαστική ψαλμωδία και την ανάγνωση, όπως επίσης και χρήσιμα για μοναχική άσκηση. Αυτά είναι: το Ευαγγέλιο, οι Απόστολοι, τα Μηναία, οι Λειτουργίες, το Ωρολόγιον, Βίοι Αγίων, Πατερικά, επίσης των οικουμενικών διδασκάλων Βασιλείου, Γρηγορίου, Χρυσοστόμου, του Αθανασίου, του Θεοδώρητου κι άλλων, παρόμοια. Όλα αυτά είναι χειρόγραφα, άλλα σε περγαμηνή, άλλα σε χαρτί, με παλαιά δυσανάγνωστη γραφή, αλλά από χέρια ενάρετων ανδρών. Κάτω, στον εξωνάρθηκα, στο εξωτερικό υπέρθυρο του παρεκκλησίου του Αγίου Νικολάου, που εφάπτεται όμορφα στα δεξιά του ναού και βρίσκεται κάτω από την ίδια μολύβδινη σκεπή με τον τρούλλο του καθολικού, υπάρχει η εικόνα του αγίου σε ψηφιδωτό, πολύ παλαιά και καπνισμένη, νομίζω από την πυρκαγιά που συνέβη εκεί κατά την επιδρομή των Αγαρηνών[96]. Αυτά για το καθολικό που υπάρχει εκεί, του Ευαγγελισμού της Υπεραγίας Θεοτόκου,
Εκτός από αυτά υπάρχουν ομορφοκτισμένα και ιστορημένα παρεκκλήσια ανάμεσα στα κελλιά και τους πύργους, που συνολικά, μαζί με τα προαναφερθέντα είναι δεκαεπτά: Του Αγίου Δημητρίου, του Αγίου Νικολάου, του Αγίου Ονουφρίου, των Αγίων Αποστόλων, των Αγίων Αρχαγγέλων, της Αγίας Τριάδας, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, της Γεννήσεως της Θεοτόκου, του Αγίου Χρυσοστόμου, των Τριών Ιεραρχών, της Μεταμορφώσεως του Χριστού, των Κοσμά και Δαμιανού, του Αγίου Προδρόμου, του Αγίου Χριστοφόρου, των Αγίων Θεοδώρων, Στρατηλάτου και Τήρωνος, των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης[97] και του Αγίου Γεωργίου[98].
Η τάξη στην εκκλησιαστική υμνωδία, στα αναγνώσματα και στην Λειτουργία είναι ίδια με της Λαύρας και των Ιβήρων· λίγο μόνο διαφέρει στην κρούση των σημάντρων και των καμπανών, γιατί εδώ χρησιμοποιούν τρία σήμαντρα κι όχι δύο, όπως στα άλλα μοναστήρια· το ένα είναι φορητό και το περιφέρουν γύρω από την εκκλησία, το δεύτερο, το μεγάλο, κρέμεται στο καμπαναριό και το χρησιμοποιούν στις μικρές εορτές και τις Κυριακές[99], και το τρίτο, το μεγαλύτερο, το κτυπούν μόνον στις Δεσποτικές εορτές και στις μεγάλες ολονυχτίες[100]. Και δεν δέχθηκε την μοναστηριακή τάξη από τα άλλα, αντίθετα, τα άλλα πήραν από αυτό, γιατί είναι αρχαιότερο[101].
Πολύ κοντά στον εξωνάρθηκα του καθολικού, στην δεξιά πλευρά, υπάρχει όμορφη φιάλη, δηλαδή αγιαστήριο[102], όπως και στα προαναφερθέντα μεγάλα μοναστήρια, διαφέρει όμως στη θέση και στην όψη· από το σχέδιό της μπορεί ο καθένας να καταλάβει πως δεν είναι κυκλική, όπως στα προαναφερθέντα [μοναστήρια], αλλά τετραγωνική, με διώροφη μολύβδινη στέγη, στηριζόμενη σε δεκαέξι μαρμάρινες κολώνες και τέσσερις κτιστές γωνίες. Από τις κολώνες αυτές οι οκτώ παχύτερες βρίσκονται στο εσωτερικό, γύρω από την πέτρινη, δηλαδή μαρμάρινη, φιάλη, που είναι μεγαλύτερη από των Ιβήρων, αλλά πολύ μικρότερη από της Λαύρας. Οι υπόλοιπες οκτώ, λεπτότερες, βρίσκονται εξωτερικά, από δύο σε κάθε τοίχο, τα δε κιονόκρανά τους είναι επίσης μαρμάρινα και φέρουν επιγραφές βασιλέων και κτητόρων της μονής, του Μανουήλ Κομνηνού, του Ματθαίου, του Ιωάννου Καντακουζηνού, που ως μοναχός πήρε το όνομα Ιωάσαφ[103], και κάποιου άλλου, που δεν διακρίνεται ο τίτλος του[104].
Ύπάρχουν δύο είσοδοι, από ανατολή και δύση, και στο μέσο της φιάλης υπάρχει μπρούτζινος αετός[105], από το ράμφος και τα φτερά του οποίου ξεπηδούν πίδακες νερού την ώρα του αγιασμού, που γίνεται στην αρχή κάθε μήνα, κατά το αγιορείτικο συνήθειο.
Στην ίδια δεξιά πλευρά του ναού, λίγο πιο πέρα από την φιάλη, βρίσκεται το καμπαναριό, με καμπάνες, κόπανους και σήμαντρα, που είναι το υψηλότερο και ομορφότερο κτίριο από όλα τα αγιορείτικα, μολυβδοσκέπαστο. Στον τοίχο που βλέπει προς το προαύλιο φαίνονται ποιητικοί στίχοι με πολύ μεγάλα γράμματα, γραμμένα με κεραμικά τούβλα[106], Είναι δε οι εξής:
Κώδωνας άνω λαμπρόν ηχούντας φέρει
Πιστούς καλούντας εις Θ[εο]ύ υμνωδίαν.
Δηλαδή, το καμπαναριό αυτό έχει καμπάνες που καλούν τους πιστούς στην εξύμνηση του Θεού. Είναι ψηλό δεκαπέντε σάζεν από κάτω μέχρι τον πρώτο δροφο έχει τριανταπέντε σκαλοπάτια, από εκεί δε ως επάνω έχει ακόμη πέντε ορόφους.
Απέναντι από την πύλη της εκκλησίας είναι η πόρτα της μεγάλης τράπεζας· έχει σταυροειδή στέγαση, όπως της Λαύρας, αλλά είναι εξωτερικά ομορφότερη. Στο εσωτερικό είναι παρόμοια στην διαρρύθμιση, αλλά είναι μικρότερη· έχει τα ίδια μαρμάρινα τραπέζια, την ίδια σειρά, όμως από υλικό και τέχνη είναι κατώτερη· το ηγουμενικό [τραπέζι] είναι επίσης ξεχωριστό. Παρόμοια είναι επίσης και η τάξη των φαγητών, καθώς και των αναγνωσμάτων που γίνονται όπως και στην Ιβήρων, με μικρές διαφορές. Ανάμεσα στην εκκλησία και την τράπεζα υπάρχει μεγάλη πλατεία, στρωμένη με πέτρα και φυτεμένη με κυπαρίσσια, σε μάκρος μία πετριά, σε πλάτος ακόμη πιο μεγάλη· γύρω της δε υπάρχει μεγάλος αχρησιμοποίητος χώρος, φυτεμένος από τον βορρά προς την δύση με ξινόδενδρα. Η άξια επαίνου αυτή τράπεζα των πατέρων βρίσκεται απέναντι από την μεσαία πύλη [του ναού], πρόσωπο με πρόσωπο με το ηγουμενικό τραπέζι. Δηλαδή από εκεί που κάθεται [ο ηγούμενος], στο πιο μακρινό σημείο, κεντρικά στο βάθος, φαίνεται, μέσα από τον εξωνάρθηκα και από τους δύο νάρθηκες, η αγία Τράπεζα, που βρίσκεται στο Ιερό του καθολικού. Οι μοναχοί εκεί έχουν καλή συνήθεια, αξιέπαινη, όταν σηκώνονται από το τραπέζι, μετά την συνηθισμένη ευχαριστία και συγχώρηση, να εισέρχονται με την σειρά στην εκκλησία, οι πρώτοι με κεριά ή λαμπάδες, και εκεί να κάνουν την δεύτερη ευχαριστία και να μνημονεύουν από κοινού όλους τους χριστιανούς που κάποτε ελέησαν αυτή την μονή, και να συγχωρούν τους αθλουμένους στην ίδια μονή πατέρες και αδελφούς[107].
Δεξιά από την τράπεζα, κι όπως είπα, στην δεξιά [πλευρά] του μοναστηριού, υπάρχει το μαγειρείο, το μαγκιπείο και το δοχειό. Πάνω από το δοχειό υπάρχει αρκετά μεγάλο σκευοφυλάκιο, δηλαδή θησαυροφυλάκιο, και μεγάλη βιβλιοθήκη[108], που τότε είχε γύρω στις δύο χιλιάδες διάφορα βιβλία, χειρόγραφα και τυπωμένα, από περγαμηνή και χαρτί, παλαιά και νέα, ελληνικά, λατινοελληνικά και λατινικά, πνευματικά και μη, ακόμη δε και δυσεύρετα όπως: Του Ισαάκ Σύρου, του Συμεών του νέου Θεολόγου και άλλων παρόμοια, που ακόμη δεν είχαν τυπωθεί στα ελληνικά[109]. Πολλούς επαίνους άξιζαν δύο βιβλία που είδα εκεί[110]: Η ερμηνεία του Αγίου Ευαγγελίου από τον άγιο Χρυσόστομο, σε περγαμηνή, καλλιγραφημένο με το ίδιο το χέρι του βασιλιά Ιωάννου Καντακουζηνού, που μετονομάσθηκε, παίρνοντας το αγγελικό σχήμα, σε μοναχό Ιωάσαφ, κι έζησε έτσι μέχρι την τελευταία του ημέρα, ανταλλάσσοντας την επίγεια με την ουράνια βασιλεία[111], όπως μαρτυρεί, όχι μονάχα η παράδοση των εκεί τιμίων μοναχών, αλλά και η ίδια υπογραφή του βασιλιά, γραμμένη με χρυσά γράμματα στο τέλος του βιβλίου: «Τετέλεσται κατά μήνα Δεκέμβριον ιε ημέρα ς΄ ίν[δικτιώνος] Δ’ του ,ςωμδ’ έτους[112] παρά Ιωάσαφ [μον]αχ[ού]», που σημαίνει: Τελείωσε τον μήνα Δεκέμβριο την δεκάτη πέμπτη, ημέρα έκτη, ινδικτιώνος 4ης, του έτους 6744 [sic, αντί του ορθού 6844 = 1336 μ.Χ.], από τον Ιωάσαφ τον μοναχό. Απερίγραπτη χαρά γέμισε η ψυχή μου βλέποντας πως τόσο μεγάλος άνδρας έκανε τόσο αξιέπαινο και θεάρεστο εργόχειρο! Ω, που είναι εκείνοι οι παλαιοί καιροί του χρυσού πνευματικού αιώνα, όταν οι βασιλείς άλλαζαν το στέμμα τους, το σκήπτρο και την πορφύρα με καλυμμαύχι, πατερίτσα και μανδύα!
Εκεί υπήρχε και άλλος αγαθός και φιλόξενος άνδρας, σκευοφύλακας, που μου έδειξε και άλλα πολλά άξια επαίνου πράγματα, ομως δεν μπορώ να τα περιγράψω όλα με λεπτομέρειες. Μου έδειξε κι άλλα πολλά χρυσόβουλλα, αν και όχι όλα, γιατί κάποια φυλάσσονται σε μονές οι οποίες αφιερώθηκαν και ανήκουν σε αυτή την λαύρα, και βρίσκονται στο κράτος της Βλαχίας. Αυτά που είδα είναι τα εξής:
— Το χρυσόβουλλο του Μανουήλ, του Έλληνα βασιλιά, γραμμένο σε περγαμηνή το έτος ,αωκβ’ [sic, = 1822][113], με κρεμασμένη σε αυτό σφραγίδα από καθαρό χρυσάφι, με μεγάλη επιχρυσωμένη υπογραφή: «Μανουήλ εν Χ[ριστ]ώ τω Θ[ε]ώ πιστός βασιλεύς και αυτοκράτωρ Ρωμαίων, ο Παλαιολόγος».
— Άλλο χρυσόβουλλο του Ιωάννου Παλαιολόγου, που το εξέδοσε το έτος, ςωνβ’ [= 6852 = 1344 μ.Χ.], επίσης σε περγαμηνή, με σφραγίδα από καθαρό χρυσό και ιδιόχειρη βασιλική υπογραφή: «Ιωάννης εν Χ[ριστ]ώ τω Θ[ε]ώ πιστός βασιλεύς και αυτοκράτωρ Ρωμαίων, ο Παλαιολόγος»[114], μόνο το όνομα αλλάζει από το προηγούμενο, διότι όλοι οι Έλληνες βασιλείς υπογράφανε με τον ίδιο τρόπο[115].
— Υπάρχει κι άλλο παρόμοιο χρυσόβουλλο, πάλι του ίδιου Ιωάννη, με χαμένη την σφραγίδα και παρόμοια υπογραφή, εκδοθέν το έτος, ςωπη’[= 6888 = 1380 μ.Χ.] [116].
— Υπάρχει κι άλλο του ίδιου, παρόμοιο χρυσόβουλλο με επιχρυσωμένη σφραγίδα, εκδοθέν το έτος, ςωξε΄[= 6865 = 1357 μ.Χ.][117].
— Άλλο χρυσόβουλλο, του βασιλιά Ανδρονίκου, εκδοθέν το έτος, ςω’ [= 6800 = 1292 μ.Χ.][118], επίσης σε περγαμηνή, με [επιχρυσωμένη υπογραφή, την εξής: «Ανδρόνικος εν Χ[ριστ]ώ τω Θ[ε]ώ πιστός βασιλεύς και αυτοκράτωρ Ρωμαίων, Δούκας Άγγελος ο Παλαιολόγος», αλλά από αυτό είναι κομμένη η επίχρυση σφραγίδα.
— Του ίδιου υπάρχει άλλο παρόμοιο χρυσόβουλλο ακέραιο, με επίχρυση σφραγίδα και παρόμοια υπογραφή, εκδοθέν το έτος, ςωι’ [=6810 = 1302 μ.Χ,][119].
— Του ίδιου υπάρχει άλλο παρόμοιο με αυτό, με σφραγίδα, γραμμένο το έτος, ςωλζ’ [6837 = 1328 μ.Χ.][120].
— Ακόμα δε υπάρχει κι άλλο χρυσόβουλλο, σλαβονικό, γραμμένο σε περγαμηνή το έτος ,αχξζ’ [= 1667 μ.Χ.]· σε αυτό βρίσκεται σφραγίδα πατημένη σε κόκκινο βουλοκέρι, σε χαρτί, με την εξής υπογραφή: Ρωξάνδρα Δόμνα Χμελνίτσκαγια, Κυρία των γαιών της Μολδαβίας.
Εκτός από αυτά υπάρχουν εκεί και γράμματα των Πατριαρχών της Βασιλεύουσας, ονομαζόμενα σιγγιλλιώδη, επίσης γραμμένα σε περγαμηνή, με μαύρες υπογραφές και σφραγίδες από μολύβι, κρεμασμένες με μετάξι:
— Ένα είναι του πατριάρχου Τιμοθέου, εκδοθέν το έτος, ζρκα΄ [7121 = 1613 μ.Χ.], με την εξής υπογραφή: «Τιμόθεος ελέω Θ[εο]ύ αρχιεπίσκοπος νέας Ρώμης και οικουμενικός πατριάρχης».
— Άλλο του Συμεών πατριάρχη της Βασιλεύουσας, σε όλα παρόμοιο, γραμμένο το έτος ,ζκα [= 7021 = 1513 μ.Χ.]. Άλλο, παρόμοιο, του πατριάρχου Παχωμίου, εκδοθέν το, sqι’ [sic][121].
— Άλλο του Πατριάρχου Κυρίλλου, με την υπογραφή πολλών αρχιερέων, εκδοθέν το έτος, ζρλ’ [= 7130 = 1622 μ.Χ.].
Υπάρχει επίσης θαυμάσιο γράμμα από τους Ρώσσους βασιλείς, αλλά την εποχή εκείνη βρίσκονταν στο κράτος της Βλαχίας, σε κάποιο εξάρτημα που ανήκει σε αυτή την μονή. Εσύ δε αναγνώστη κρίνε με πόσα ελέη πλουτίστηκε η μονή αυτή και με πόσα γράμματα βεβαιώθηκε, στα οποία αναγράφονται τα δικαιώματα ή η διαφέντευσή της ή οι δωρεές κινητών και ακινήτων ή οι τίτλοι της και η τιμή της και κάθε ατέλειά της. Τώρα όλα αυτά δεν ισχύουν, γιατί έπεσε κάτω από πολύχρονο ζυγό δουλείας. Αλλά οι ευλαβείς μοναχοί τα τηρούν, όσο μπορούν, ευελπιστούντες στην θεία Πρόνοια, και είναι αξιέπαινοι γι’ αυτό.
Η ευρύχωρη αυτή μονή έχει μερικές κρήνες νερού, μαρμαροντυμένες με τέχνη, μπροστά στην τράπεζα[122], για πλύσιμο των χεριών, κοντά στο μαγειρείο και σε άλλα αναγκαία μέρη· και από την δεξιά πλευρά της εκκλησίας υπάρχει μεγάλο πηγάδι, με ξύλινο στέγαστρο, που έχει υγιεινό και κρύο νερό[123], Έχει κελλιά στο βορεινό τείχος, κτισμένα σε τρεις ορόφους, όμορφα και με ευταξία, για την ανάπαυση και την ησυχία των μοναχών, ευπρεπή, πάνω από εκατό. Κι όλα τα άλλα είναι ευρύχωρα, δηλαδή το γηροκομείο, το ραφείο, το χαλκαδειό, το λαδαριό, όπου αλέθουν τις ελιές και βγαίνει το έλαιο, κι όλα τα άλλα, όπως στα υπόλοιπα κυριότερα μοναστήρια, που περιέγραψα πριν.
Έχει γύρω δέκα πύργους, πέντε υψηλούς, τέσσερις χαμηλότερους κι έναν πολύ μικρό[124], σε αυτούς υπάρχουν και κανόνια[125], τα ονομαζόμενα πριέρι. Ιδιαίτερα ένα κανόνι είναι μεγαλύτερο από τα άλλα, μπρούτζινο, συναρμοσμένο από δύο τεμάχια, προς έκπληξη όσων το βλέπουν.
Οι μοναχοί που βρήκα εκεί ήταν λίγοι, μόνον εξήντα, οι δε υπόλοιποι, πάνω από εκατό, ήσαν σταλμένοι με λείψανα σε διάφορες πόλεις να ζητήσουν ελεημοσύνη, κατά την αγιορείτικη συνήθεια. Η τάξη στην εκκλησία και στην τράπεζα, όπως και στην ανάγνωση και τους ψαλμούς, είναι ίδια με της Λαύρας και των Ιβήρων, διαφέρουν λίγο στα σήμαντρα, ενώ εδώ λέγουν στον Όρθρο το «Επακούσαί σου Κύριος» και μετά «Κύριε εν τη δυνάμει Σου»· πάντοτε προσθέτουν και αναγινώσκουν και τρίτο ψαλμό, «Κύριε, αισχυνθείησαν οι ασεβείς» και άλλα, στο τέλος δε αυτού «Άγιος ο Θεός». Αυτά δεν υπήρχαν εκεί από την αρχή, αλλά προστέθηκαν μετά την υποδούλωση της μονής, σε ανάμνηση της καταστρεπτικής επιδρομής των βαρβάρων και για παντοτινό μνημόσυνο της βεβήλωσης και της πυρπόλησης του ναού από αυτούς. Αν και πολλά βέβαια ανακαινίστηκαν και καλλωπίστηκαν κατόπιν [στο ναό], όπως και άλλου, δεν μπόρεσαν ποτέ να γίνουν όλα όπως πρώτα, κι ούτε συγκρίνονται με την πρώτη τους χρυσόλαμπρη ομορφιά, όπως ήσαν παλιά, με τα ψηφιδωτά, που κάποτε, όσοι τα έβλεπαν, τα θαύμαζαν και απορούσαν, κι από τα οποία λίγα μαυρισμένα και καπνισμένα απομεινάρια είχαν διατηρηθεί μέχρι την περιήγησή μου.
Αυτά για τα εσωτερικά πράγματα της μονής και για την κατάστασή της. Ας βγούμε να δούμε τι υπάρχει έξω. Η τοποθεσία γύρω είναι ιλαρή και άξια θαυμασμού, στολισμένη παντού με όμορφα και καρποφόρα δένδρα: Ελιές, ξινόδενδρα, κυπαρίσσια, κήπους και αμπέλια[126]. Από την βορεινή πλευρά είναι η θάλασσα, από την ανατολή και τον νότο και την δύση υπάρχουν πανέμορφα βουνά με πυκνά δάση από διάφορα δένδρα, κυρίως όμως με αφθονία καστανιών, που ο καρπός τους, είναι γλυκός, μοιάζει με καρύδι. Η γη που εξουσιάζει η μονή είναι αρκετή, περπατώντας στο μήκος δύο ώρες και πάνω, στο δε πλάτος, δηλαδή στο βουνό, μία ώρα. Και σε αυτά τα βουνά και τα δάση, με νερά τρεχούμενα και γη καλή, βρίσκονται είκοσι επτά απομονωμένα κελλιά και καλύβες, που εξουσιάζονται από το μοναστήρι[127], χώρια η ξακουστή σκήτη του Αγίου Δημητρίου, για την οποία θα διηγηθώ παρακάτω. Έχει δε προς την δυτική πλευρά και πολλή πεδινή γη και ποτάμι με πέτρινη γέφυρα, και ελαιώνες και μεγάλο αμπελώνα, περιφραγμένα, καθώς και κελλί με περιβολάρη.
Μπροστά στην πύλη, στο τείχος του μοναστηριού, υπάρχει τάφρος πετρόκτιστη στο εσωτερικό της· σε αυτή συγκεντρώνεται το νερό που τρέχει από τα βουνά κι από εκεί το κατεβάζουν έως την θάλασσα κάτω από την μονή, περνώντας το από δύο μύλους[128]. Μπροστά στην ίδια πόρτα, σε [απόσταση] μίας πετριάς, βρίσκεται όμορφο ξύλινο κιόσκι, κτισμένο σε πέτρινη βάση[129], στην νότια πλευρά του υπάρχουν μερικές καρυδιές στην σειρά[130], ενώ κάτω από την μονή, κοντά στον δρόμο, έχει πηγάδι με κρύο και υγιεινό νερό, με στέγη και μάγκανο, και γύρω καθίσματα[131].
Δυτικά είναι ο κήπος της μονής, με κελλί του περιβολάρη[132]. Λίγο πιο κάτω, μία πετριά [απόσταση], προς τον βορρά, είναι το κοιμητήριο με εκκλησία[133], πέτρινη περίφραξη και πύλη, όπου, μέσα κι έξω, έχει δέντρα και μία κουκουναριά, δηλαδή πεύκο με καρπούς, στραβή, που είναι σημαδιακή. Από εκεί, λίγο προς ανατολάς, κοντά στην ακτή, βρίσκεται το ωρείο, όπου βάζουν το σιτάρι που φέρνουν από τα μετόχια διά θαλάσσης και λίγο πιο πέρα, σε [απόσταση] βολής τόξου, λιμάνι για τα καράβια, μικρό, με ακρωτήρι από ανατολικά, που μπορεί να προστατέψει τα καράβια από τον ανατολικό και τον νότιο άνεμο, όχι όμως από τον δυτικό και τον βόρειο. Έχει και αρσανά κτισμένο γερά, από πέτρα, στην παραλία, με δύο πύλες, όπου φυλάγονται, τον καιρό των τρικυμιών, μικρά και μεγάλα καράβια της μονής, που ανελκύονται με όμορφο τροχό[134]. Εκεί κοντά υπάρχει κρήνη νερού με κιόσκι[135], για να ξεδιψούν και να ξεκουράζονται οι ξένοι και οι δικοί τους που έρχονται από την θάλασσα. Εκεί κοντά υπάρχει και ειδικό ψαρόσπιτο για να φυλάγουν τις ψαρόβαρκες. Η παραλία είναι όμαλή, γεμάτη στρογγυλές πέτρες, μικρές και μεγάλες, που τις ξεβράζουν τον χειμώνα τα κύματα της θάλασσας.
Κοντά στο μοναστήρι αυτό, στην νότια πλευρά, στην μέση του βουνού, μισή ώρα περπατώντας, βρίσκεται όμορφη και ξακουστή σκήτη, στην πλαγιά του βουνού, σε ύψωμα, σε μέρος δασώδες, όμορφο, ιλαρό και ήσυχο, με ελαφρό αέρα και υγιεινά νερά. Ονομάζεται του Αγίου Δημητρίου, από τον ναό της, που είναι γερό και όμορφο κτίσμα, με τρούλλο, τέσσερις εσωτερικές μαρμάρινες κολώνες και νάρθηκα, όπως και στα μοναστήρια, μονάχα μικρότερο στις διαστάσεις αλλά διαρρυθμισμένο σε σχήμα σταυρού, Εκεί, εκτός από τρεχούμενο νερό, υπάρχει και αρκετά μεγάλο πηγάδι, με σκεπή και μάγκανο, που βρίσκεται μπροστά στην εκκλησία κι έχει κρύο και υγιεινό νερό για κοινή χρήση, και τράπεζα κοινή για την υποδοχή των ξένων στη γιορτή του Μεγαλομάρτυρος. Με την ευλογία του Θεού δυνάμωνε και πλήθαινε αυτή η σκήτη τόσο σε αριθμό ενάρετων ανδρών όσο και σε ποιότητα αγαθών έργων, γιατί όταν ήρθα για πρώτη φορά σε αυτό το Όρος, δηλαδή το έτος 1726, υπήρχαν εκεί τέσσερα-πέντε κελλιά σκητιωτών σήμερα δε, με την ευλογία του Θεού, πολλαπλασιάστηκαν και είναι είκοσι κελλιά και καλύβες. Ζούν με τον ίδιο τρόπο και την ίδια ασκητική τάξη, όπως στην σκήτη της Αγίας Άννης και σε άλλες προαναφερθείσες [σκήτες]. Όλοι όσοι μόναζαν εκεί τότε ήσαν Έλληνες, μόνον ένας μοναχός ήταν Ρώσσος, και σε κανέναν δεν απαγορεύεται να μείνει εκεί, αν θέλει, αρκεί να πάρει την συγκατάθεση και την ευλογία και την εντολή από τον σκευοφύλακα και τους άλλους [προεστώτες] της σύναξης της μονής Βατοπεδίου, γιατί η σκήτη αυτή βρίσκεται στην γη της και εξουσιάζεται από αυτήν και χωρίς την άδειά της τίποτε δεν γίνεται. Λένε δε πως ο παραπάνω ναός, που βρίσκεται σε αυτήν την σκήτη, κτίστηκε αρχικά από τον άγιο μεγαλομάρτυρα Δημήτριο, όταν ζούσε, επ’ ονόματι της Θεοτόκου. Όταν έχυσε το αίμα του για τον Χριστό και δοξάστηκε με το μαρτύριο, οι επιγενόμενοι τον αφιέρωσαν στο όνομά του από ευσέβεια προς εκείνον[136]. Πολλές φορές πτώχευσε κι ερήμωσε και πολλές φορές ανακαινίστηκε και μέχρι σήμερα, με τις προσευχές του Αγίου Μεγαλομάρτυρος, είναι καταφύγιο ανδρών εναρέτων, που αγαπούν την σιωπή. Αυτή είναι η άξια επαίνου μονή του Βατοπεδίου, την οποία περιέγραψα με τις εξωτερικές και τις εσωτερικές ομορφιές της. Αλλά άκουσε και για τα άλλα με την σειρά.
Μονή Βατοπεδίου
1. Το ονομάζει αρχαιότερο από την παράδοση ότι ιδρύθηκε από τον Μέγα Θεοδόσιο. Η άλλη παράδοση που αναγράφεται στα Πάτρια είναι αυτή που αποδίδει την ίδρυση εκκλησίας στο χώρο αυτό από τον άγιο Κωνσταντίνο, μία από τις τρεις εκκλησίες που ίδρυσε στην Χαλκιδική. Ο ναός αυτός κατεστράφη από τον Ιουλιανό τον Παραβάτη και μετά συνεχίζεται η παράδοση με τον Αρκάδιο και τον Θεοδόσιο. Υπάρχει ένας συσχετισμός με το πηγάδι που πιστεύεται ότι βρίσκεται κάτω από την αγία Τράπεζα. Ότι δηλαδή ανασυρθείς ο Αρκάδιος από την Παναγία, από την θάλασσα, μετεφέρθη δίπλα στο πηγάδι. Στο ίδιο πηγάδι κρύφτηκε και η Βηματάρισσα. Ο μοναχός Αρκάδιος Βατοπεδινός (ανέκδοτος χειρόγραφος Ιστορία της Ιεράς Μεγίστης Μονής του Βατοπαιδίου) λέγει ότι στην θέση, όπου σήμερα βρίσκεται το παρεκλήσιο της Αγίας Ζώνης, υπήρχε ναός αφιερωμένος στον άγιο Κωνσταντίνο και ότι γι’ αυτόν τον λόγο υπάρχει προσκυνηματική εικόνα στο τέμπλο με τον άγιο Κωνσταντίνο. Επίσης, στο παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου υπάρχει δεξιά του μαρμάρινου τέμπλου τοιχογραφία του Αγίου Κωνσταντίνου, Τούτο μπορεί να σημαίνει ότι εφ’ όσον θεωρεί το παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου ως το αρχαιότερο της μονής, θα μπορούσε η παρουσία του Αγίου Κωνσταντίνου να σημαίνει αναφορά στην ενεργό συμμετοχή αυτού στην ίδρυση της μονής.
2. Πρόκειται για ένα από τα τρία χαμένα σχέδια του Μπάρσκι. Τα άλλα δύο είναι της Μεγ. Λαύρας και του Χιλανδαρίου.
3. Ας σημειωθεί ότι τα Πάτρια αναφέρουν ότι ο αρχικός ναός ήταν αφιερωμένος στην Κοίμηση και όχι στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και ότι μετά την καταστροφή της μονής από τους Άραβες, όπου διεσώθη μόνον ο ψηφιδωτός Ευαγγελισμός, ο ναός ανοικοδομήθηκε από τους τρεις αδελφούς.
4. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Μπάρσκι γράφει Βατοπέδιον και όχι Βατοπαίδιον.
5. Πιθανόν πηγάδι να εννοεί αυτό που είναι στην παραλία, δίπλα στον παλαιόν αρσανά, με χρονολογία 1740. Πύργο της Υπεραγίας Θεοτόκου, πιθανόν να εννοεί τον πύργο της Γεννήσεως της Θεοτόκου, όπου σήμερα η βιβλιοθήκη, ή μήπως, εφ’ όσον η περιγραφή ομιλεί για παραθαλάσσιο κτίσμα –“κοντά στο λιμάνι”- να πρέπει να φαντασθούμε ότι ο αρσανάς είχε πύργο; Ίσως πρέπει να υποθέσουμε ότι πρόκειται για το πηγάδι δίπλα στον παλαιό αρσανά, που δεν είναι μακρυά από τον πύργο της Παναγίας.
6. Επειδή οι τέσσερις κολώνες είναι από πορφυρίτη Αιγύπτου και ολόσωμες, το έξοδο της μεταφοράς και μόνον θα ήταν τεράστιο. Επίσης, ο κόπος για την μεταφορά τους θα έδωσε λαβή σε τερατώδεις περιγραφές κοπιαστικών προσπαθειών.
7. Υπάρχει και σήμερα· εδώ στεγάζεται η Βιβλιοθήκη.
8. Πρέπει να εννοεί τον πρώην πύργο, που είναι σήμερα ταράτσα του Συνοδικού ή τον πρώην πύργο και νύν πλυντήρια του αρχονταρικιού (πύργο του Αγίου Γεωργίου).
9. Κατά το χειρόγραφο προσκυνητάριο του 1841 (βλ. σχετικά στην σημείωση άρ. 72 του πρώτου ταξιδιού) το θησαυροφυλάκιο βρισκόταν στον πύργο όπου σήμερα η ταράτσα του Συνοδικού. Ο πύργος του σκευοφυλακείου θα ήταν ο της Μεταμορφώσεως, οι δε άλλοι τέσσερις ενδιάμεσοι πρέπει να είναι ο πύργος του Συνοδικού, όπου η παράδοση τοποθετεί το παρεκκλήσιο των Αγίων Αποστόλων, μετά ο πύργος του Αρχονταρικιού, μετά ο του Αγίου Γεωργίου, κάτω από τα βασιλικά δωμάτια· και τέλος ο πύργος του Προδρόμου.
10. Ο πύργος του Προδρόμου υπάρχει σήμερα και κατοπτεύει την είσοδο.
11. Ο πύργος του Αγίου Γεωργίου είναι σήμερα άγνωστος. Ίσως να είναι της ΒΔ γωνίας, όπου σήμερα τα βασιλικά δωμάτια του αρχονταρικιού.
12. Τα μάρμαρα αυτά είναι σήμερα εντοιχισμένα στους δύο μεσαίους πεσσούς του εξωνάρθηκος.
13. Ο Μπάρσκι αναφέρει ρητώς δέκα πύργους, ενώ το προσκυνητάρι του 1841 μόνον οκτώ.
14. Σε αυτό το κείμενο δεν έχει αναφέρει τίποτα για πηγάδι, εκτός από αυτό που βρίσκεται στο λιμάνι, δίπλα από τον αρσανά.
15. Και σήμερα επιδεικνύουν την μαύρη πλάκα κάτω από την Αγία Τράπεζα.
16. Η σημερινή Αγία Τράπεζα.
17. Το Προσκυνητάρι του 1841 (φ. 14) αναφέρει τις Σέρρες, όπου έδωσε μετόχι ονομαζόμενον Βαρόσι.
18. Πρόκειται για τους σαράντα δύο μάρτυρες, που μαρτύρησαν στο Αμόριον της Μικράς Ασίας το 838.
19. Εννοεί τον βηματάρη.
20. Πρόκειται για περιγραφή του ιστορικού της Βηματάρισσας.
21. Αυτή η πληροφορία δεν είναι γνωστή παρά μόνον από τον Μπάρσκι.
22. Ο Κομνηνός λέει «τον εν τω Άθω τότε υπάρχοντα» και ο Μπάρσκι τον αντιγράφει «που τότε έμενε εκεί».
23. Ο Κομνηνός λέγει 17 Δεκεμβρίου και ο ανέκδοτος εγκωμιαστικός Λόγος προς τιμήν τους λέγει 20 Δεκεμβρίου. Δυστυχώς σήμερα δεν εορτάζεται στο μοναστήρι η μνήμη τους.
24. Γίνονται μέχρι και σήμερα ακριβώς έτσι. Δευτέρα κάνουν παράκληση και την Τρίτη λειτουργεί το καθολικό, όπως την Κυριακή, προς τιμήν της Βηματάρισσας, βλ. Προσκυνητάρι του 1841, φ. 25.
25. Θα εννοεί το παρεκκλήσιο της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στον ομώνυμο πύργο.
26. Εάν οι Άγιοι Ανάργυροι είναι κτίσμα του αγίου Σάββα, δηλαδή του 13ου αί,, δικαιολογείται ακόμη περισσότερο η διάταξή του κατά το πρότυπον του Πρωτάτου Β’, Βλ. Ρ, Mylonas, «Les etapes successives de construction du Protaton du Mont Athos», CArch 28 (1979), σ. 152-155, πίν. 12. To Προσκυνητάρι του 1841, φ. 25, αναφέρει επτά ναούς, προσθέτοντας της Θεομήτορος εις τους κήπους.
27. Υπάρχουν Άγιοι Θεόδωροι και Άγιος Μήνας στην «ρωσσική πτέρυγα».
28. Εάν και ο πύργος του Προδρόμου ανήκει στην περίοδο του Αγίου Σάββα, τότε αρχίζει να διαφαίνεται ότι την διεύρυνση της μονής διενήργησε ο άγιος Σάββας ήδη από τον 13° αί.
29. Να ελεγχθεί. Επίσης να ελεγχθεί μήπως στο χειρόγραφο είναι 14 και όχι 4. Κανονικά ο άγιος Σάββας εορτάζεται 14 Ιανουαρίου και ο άγιος Συμεών 13 Φεβρουάριου. Ο Κομνηνός τους βάζει (Σάββα και Συμεών) στις 14 Ιανουαρίου. Ας σημειωθεί ότι, κατά το Αγιορειτικό Ημερολόγιο, 4 Ιανουαρίου είναι των Βατοπεδινών πατέρων των απαγχονισθέντων υπό του ενωτικού Πατριάρχου Βέκκου. Μήπως κάνει σύγχυση ο Μπάρσκι;
30. Εννοεί όχι κατά παράταξη, αλλά η μία μετά την άλλη. Τις έχω βρει και τις έχω αποτυπώσει.
31. Εννοεί τρεις πλευρές.
32. Θα πρέπει να εννοεί δωμάτια με σόμπες και χωρίς σόμπες.
33. Σήμερα το προσφορειό είναι παραπλεύρως του κωδωνοστασίου του 1427· το νοσοκομείο θα ήταν στον όροφο αυτής της πτέρυγος και ο σταύλος (το βορδοναριό) ίσως ήταν στο ισόγειο η εξωτερικά, σε είδος αυλής, όπου σήμερα η αυλή και οι νέες πτέρυγες του σημερινού νοσοκομείου. Σταύλος, κατά τον αείμνηστο Θεόφιλο, ήταν το πρώτο κτήριο εντός της αυλής, αριστερά τω εισερχομένω και νυν βαγεναρείο.
34. Η βιβλιοθήκη θα ήταν στα κατηχούμενα.
35. Στο σκευοφυλάκιο προστέθηκε ο νάρθηκας το 1627, άρα ο Μπάρσκι τα είδε.
36. Ως τράπεζα βεβαίως θα είδε την προηγούμενη, δεδομένου ότι η υπάρχουσα είναι του 1785.
37. Εννοεί ειδικό σχέδιο; Τέτοιο δεν υπάρχει εντός κειμένου. Εννοεί τα εκτός κειμένου γενικά σχέδια. Το εν λόγω του Βατοπεδίου είναι χαμένο.
38. Τούτο πιθανώς μαρτυρεί ότι αρχικώς η μονή ήταν πολύ μικρότερη.
39. Περιγράφει τον παλαιό εξωνάρθηκα και σημερινό μεσονάρθηκα, ή τα κατηχούμενα του β’ ορόφου;
40. Εννοεί το παρεκκλήσιο της Παραμυθίας.
41. Περιγράφει εξωνάρθηκα που θέλει έρευνα, μήπως ο σημερινός είναι ο παλαιός επισκευασμένος;
42. Στα κατηχούμενα. Ας σημειωθεί ότι κατά την επισκευή της στέγης από το Κε.Δ.Α,Κ., το έτος 1986/7, ανευρέθηκαν κρύπτες με σπαράγματα πολύτιμων χειρογράφων.
43. Εννοεί τα βιβλία που χρησιμεύουν για τις ακολουθίες. Βιβλιοθήκη με εκκλησιαστικά βιβλία υπάρχει στον νάρθηκα του Αγίου Νικολάου.
44. Υπάρχει και σήμερα το εξωτερικό ρολόι και ο αράπης, αλλά τον μηχανισμό τον έχουν αλλάξει. Σήμερα, όπως είναι ο μηχανισμός, κτυπάει μέσα στο κτήριο του καμπαναριού τις ώρες. Ενώ παλαιά από τον μηχανισμό με σύρμα χτυπούσε ο αράπης ένα καμπανάκι, με ένα σφυράκι που κρατούσε στο χέρι. Ας σημειωθεί ότι ο δίσκος του Βατοπεδίου είναι χωρισμένος σε δώδεκα ώρες, ενώ ο δίσκος της Λαύρας είναι χωρισμένος σε είκοσι τέσσερις ώρες. Άλλο σύρμα πηγαίνει στο μεγάλο καμπαναριό (του 1427) και με ειδικούς μοχλούς χτυπούσε εξωτερικά με σφυράκι την μεγάλη καμπάνα.
45. Σομακί (λέξη τούρκικη), που χρησιμοποιείται και σήμερα από τους μαρμαράδες για να χαρακτηρίζουν τα χρωματιστά μάρμαρα κατ’ αντίθεσιν προς τα λευκά. Κατ’ άλλους σημαίνει μόνον τα κοκκινωπά μάρμαρα. Στην περίπτωση των κιόνων του καθολικού πρόκειται περί πορφυρίτου λίθου, δηλαδή κόκκινου γρανίτη Αιγύπτου.
46. Εννοεί τεχνητούς λίθους.
47. Το σημερινό ξύλινο τοποθετήθηκε το 1787, άρα είδε παλαιότερο ξύλινο.
48. Εννοεί τα κυκλοτερή καθίσματα του συνθρόνου.
49. Η διατήρηση του κεριού με προσθήκη κεριού γίνεται έως και σήμερα.
50. Εννοεί το και σήμερα υπάρχον εντοιχισμένο ερμάριο.
51. Υπάρχουν όλα τα άγια λείψανα, που απαριθμεί στην συνέχεια.
52. Στην μονή υπάρχει η παράδοσις ότι ο τσάρος ζήτησε την κάρα του Χρυσοστόμου και αντ’ αυτής έστειλαν την κάρα του Αγίου Ανδρέου. Ο Κομνηνός λέει ότι υπάρχει στην μονή η κάρα του Χρυσοστόμου. Σήμερα την δείχνουν ως κάρα του Αγίου Ανδρέου, αλλά πρέπει να είναι η του Χρυσοστόμου, διότι έχει το αυτί εις το οποίο ο απόστολος Παύλος υπαγόρευσε την ερμηνεία των Επιστολών του, όπως γράφει στον βίον του Χρυσοστόμου ο μαθητής του και βιογράφος του Πρόκλος, μετέπειτα Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
53. Το κιβώτιον που περιέχει το Τίμιον Μύρον του Αγίου Δημητρίου, χρυσό με ανάγλυφες παραστάσεις του Αγίου Δημητρίου, θεωρείται το αρχαιότερο κειμήλιο της μονής.
54. Εννοεί το του Κομνηνού.
55. Πρόκειται για την δεύτερη έκδοση του Κομνηνού.
56. Μανουήλ, υιός του Ιωάννου Καντακουζηνού.
57. Για τις θεραπευτικές ιδιότητες αυτού του ποτηριού, σήμερα υπάρχει η παράδοση στην μονή ότι εάν το γεμίσουν με νερό δημιουργείται ένα γαλάκτωμα, που είναι θεραπευτικό εναντίον του δαγκώματος φιδιού.
58. Στην μονή υπάρχουν τρία κιβώτια, που έχουν από ένα από τα τρία μέρη εις τα οποία είναι τεμαχισμένη η Αγία Ζώνη. Ο τεμαχισμός έγινε για λόγους προνοίας. Ώστε, όταν έφευγε ένα κομμάτι προς συλλογήν ελεών, να μείνουν τα άλλα.
59. Η παράδοση στην μονή λέγει από τρίχα καμήλας, κεντημένη από την ίδια την Παναγία, και η βασίλισσα Ζωή, σύζυγος του Λεόντος του Σοφού, κέντησε με χρυσή κλωστή γύρω-γύρω για να την προστατεύσει.
60. Θα πρόκειται για στύψη που σταματάει το αίμα.
61. Πρόκειται για την διακοσμημένη σταυροθήκη του Βατοπεδίου.
62. Ο σταυρός αυτός υπάρχει και είναι δώρον του βασιλέως της Σερβίας Λαζάρου.
63. Υπάρχει.
64. Ισχύει για όλα τα τεμάχια Τιμίου Ξύλου.
65. Υπάρχει.
66. Και σήμερα βρίσκονται στο Ιερό.
67. Ο γράφων επισκέφθηκε κατ’ εξαίρεση το σκευοφυλάκιο το 1966.
68. Εννοεί το προσκυνητάριον, όπου τοποθετείται η εικόνα του εορτάζοντος αγίου εκάστης ημέρας.
69. Ο Κομνηνός πρόλαβε τα παλαιότερα αναλόγια, ενώ ο Μπάρσκι περιγράφει τα νεώτερα, τα σήμερα υπάρχοντα. Τα δύο που είδε ο Κομνηνός ευρίσκονται σήμερα στην Αγία Ζώνη και κατά τον Θεόφιλον είναι δώρα Ανδρονίκου του Παλαιολόγου.
70. Σήμερα τα Νινία τα έχουν στο Ιερό, στο ερμάριο με τα αγία λείψανα.
71. Κατά τον προηγούμενον Θεόφιλο, προέρχονται έξ Ιωαννίνων, από συγγενείς του Ιωάννου Καντακουζηνού,
72. Πρόκειται για την εικόνα των αποστόλων Πέτρου και Παύλου.
73. Πιθανόν εννοεί τις δύο μεγάλες εικόνες που στέκονται εμπρός στις δύο ανατολικές κολώνες, Παναγία (Οδηγήτρια) και Φιλοξενία του Αβραάμ, που αγοράστηκαν (κατά Θεόφιλον) από τους Νορμανδούς, που τις είχαν διαρπάσει από τον ναό της Αγίας Σοφίας Θεσσαλονίκης.
74. Στο Μεσονυκτικό, πάνω από τον τάφο των κτητόρων, υπάρχει απεικόνιση των τριών εξ Αδριανουπόλεως ανδρών και των βασιλέων Θεοδοσίου, Ονωρίου, Αρκαδίου, Ιωάννου Καντακουζηνού και του προηγουμένου Λεοντίου, αλλά είναι νωπογραφία. Η παρουσία του Καντακουζηνού σημαίνει ότι η ζωγραφική είναι μετά την του καθολικού (1312). Ο Θεόφιλος Βατοπεδινός (1972, σ. 81) λέει ότι η ζωγραφική έγινε το 1760 από τον Λεόντιο.
75. Υπάρχει.
76. Μήπως αυτή η πληροφορία του Μπάρσκι περί δύο επιγραφών συνταιριάζει τις δύο περιόδους του Millet, 1094 και 14ος αί. (Mil- let-Pargoire-Petit 1904, άρ. 47).
77. Πρόκειται περί της τοιχογραφίας της Εσφαγμένης, βλ. χειρόγραφο Προσκυνητάρι (1841), φ. 35β.
78. Υπάρχει ακόμη σε κιβώτιο ξύλινο με γυαλί, κάτω από την εικόνα, η οποία σημειωτέον είναι τοιχογραφία και όχι φορητή.
79. Σήμερα έχει το γυαλί από πάνω και δεν χρειάζεται να το ανοίγουν.
80. Η Αντιφωνήτρια βρίσκεται στο διαδρομάκι μεταξύ καθολικού και παρεκκλησίου Αγίου Δημητρίου, επί του νοτίου μέρους του νοτίου τοίχου του παρεκκλησίου, έναντι της θύρας που οδηγεί εκεί από τον εσωνάρθηκα του καθολικού.
81. Εννοεί ότι δεν είναι κινητή εικόνα, αλλά τοιχογραφία.
82. Το χειρόγραφο Προσκυνητάριο (1841, φ. 33) αναφέρει 5897 [=389 μ.Χ.].
83. Μέχρι σήμερα ονομάζεται «Γυναικολιμένας» και ευρίσκεται στον δεξιό κάβο, όπως βλέπει στην θάλασσα το μοναστήρι. Από κεί φαίνεται η μονή.
84. Αυτή η πληροφορία είναι άλλη μία μαρτυρία ότι το παρεκκλήσι είναι πρόσθετο και δεν έγινε μαζί με το καθολικό.
85. Η παράσταση αυτή ονομάζεται σήμερα Αντιφωνήτρια.
86. Μεσαιωνική πόλη της Θράκης, παράλια, που κείται κοντά στην Ξάνθη. Αναφέρεται σε βυζαντινά κείμενα και είναι κυρίως γνωστή από την μάχη μεταξύ Βυζαντινών και Νοτιοσλάβων, όπου νίκησε ο Ιωάννης Καντακουζηνός.
87. Πρόκειται για την λίμνη Βιστωνίδα, στο Πόρτο-Λάγος, την οποία οι Βατοπεδινοί την ονομάζουν λίμνη Μπουρού, από το τούρκικο Μπουρού-Γκιόλ.
88. Πιθανόν να εννοεί το κάστρο του Περιθεωρίου.
89. Το χειρόγραφο Προσκυνητάριο του 1841 χρησιμοποιεί τις ίδιες ακριβώς εκφράσεις. Εφ’ όσον λοιπόν ο Γρηγόριος ο Βυζάντιος (δηλ. ο συγγραφέας του) δεν μπορούσε να διαβάσει τον Μπάρσκι, μάλλον θα πρέπει να θεωρηθεί ότι και οι δύο αντλούν από κοινή πηγή, προγενέστερη του Μπάρσκι.
90. Πρόκειται περί αποτοιχισμένης τοιχογραφίας εντός πλαισίου.
91. Το παρεκκλήσιο της Παραμυθίας υπάρχει και σήμερα, στην ίδια θέση.
92. Εννοεί τις δύο στρογγυλές κολώνες, που ορίζουν τα κατηχούμενα από τον ανοιχτό δυτικό διάδρομο και τις δύο μικρές, τετραγωνικής διατομής, που βρίσκονται στο ανατολικό τοξωτό άνοιγμα, απ’ όπου φαίνεται το εσωτερικό του καθολικού.
93. Ο πύργος υπάρχει, όπως και το ρολόι, μόνον που ο μηχανισμός του είναι καινούργιος.
94. Μήπως εννοεί τα δύο παρεκκλήσια των κατηχουμένων, την Παραμυθία και τους Αγίους Αποστόλους, στην θέση όπου σήμερα είναι τα γραφεία της Συνάξεως;
95. Θα εννοεί την των Κατηχουμένων, όπως προκύπτει από την αμέσως ακολουθούσα φράση, όπου μνημονεύει τα απαραίτητα βιβλία για τις εκκλησιαστικές ακολουθίες.
96. Υπάρχει και σήμερα, αλλά δεν μπορεί να είναι από την εποχή των Αγαρηνών, που ως Άραβες πρέπει να εδήωσαν την μονή τον 8° αί.
97. Κατά τον γέροντα Αρκάδιο Βατοπεδινό (αρχές 20ο° αί.) βρίσκονταν εκεί όπου σήμερα είναι το παρεκλήσιο της Αγίας Ζώνης,
98. Παρεκκλήσια κατά Μπάρσκι:
— Αγίου Δημητρίου (καθολικό).
— Αγίου Νικολάου (καθολικό).
— Αγίου Ονουφρίου (;).
— Αγίων Αποστόλων – συνοδικό (Κομνηνός, σ. 36).
— Αρχαγγέλων – κατηχούμενα, βόρεια (Κομνηνός, σ. 36).
— Αγίας Τριάδος – κατηχούμενα, νότια (Κομνηνός, σ. 36).
— Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Παραμυθίας ;).
— Γεννήσεως της Θεοτόκου (πύργος βιβλιοθήκης)
— Αγίου Ίωάννου του Χρυσοστόμου (πύργος Καντακουζηνού).
— Τριών Ιεραρχών – στο παλαιό σχολείο (ΝΑ πτέρυγα).
— Μεταμορφώσεως του Χριστού (μεγάλος πύργος).
— Αγίων Κοσμά και Δαμιανού (Άγιοι Ανάργυροι, ανεξάρτητο στην αυλή).
— Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου (στην πύλη).
— Αγίου Χριστοφόρου (;).
— Αγίων Θεοδώρων, μεταξύ Προδρόμου και Μεταμορφώσεως.
— Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης (;).
— Αγίου Γεωργίου (αρχονταρικίου).
Λείπουν:
— Αγία Ζώνη, γιατί είναι μεταγενέστερη (1794).
— Άγιος Ανδρέας, αρχονταρίκι (1788),
— Απόστολος Θωμάς, μεταξύ σχολείου και πύργου Καντακουζηνού, ανήκει στις πτέρυγες του 1818 (Millet-Pargoire-Petit 1904, άρ. 123).
— Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, πάνω από τον Άγιο Χρυσόστομο, στον πύργο του Καντακουζηνού.
—Άγιος Παντελεήμων (του νοσοκομείου), άρα είναι μαζί με το νοσοκομείο.
—Άγιος Μηνάς, κάτωθεν των Αγίων Θεοδώρων (ρωσσική πτέρυγα 1864-66), πιθανόν να προσετέθη με την ανοικοδόμησή της. Λέγεται ρωσσική πτέρυγα, γιατί την χρηματοδότησαν οι Ρώσσοι εις αντάλλαγμα για την άδεια να χτίσουν το Σαράι. Έκαναν και την θέρμανση του καθολικού με θερμό αέρα. Η πτέρυγα λέγεται και «καστρί», διότι εκεί διέμεναν οι προϊστάμενοι. Στο Σαράι υπήρχε θέρμανση με θερμό αέρα σε όλο το κτήριο. Ο κάθε καλόγερος στο κελλί του άνοιγε και έκλεινε στρόφιγγα.
99. Σωστό. Πάντως σήμερα στα κατηχούμενα βρίσκονται αυτά που χτυπούν καθημερινά και στο καμπαναριό αυτά που χτυπούν στις μεγάλες γιορτές.
100. Το δεύτερο είναι στο καμπαναριό του 1427, ψηλά μαζί με τις καμπάνες και αρμόδιος εκκλησιαστικός το χτυπάει. Το τρίτο κρέμεται στον δυτικό διάδρομο των κατηχουμένων.
101. Οι βατοπεδινοί θεωρούν το μοναστήρι τους αρχαιότερο πάντων, διότι το ανάγουν στον Μέγα Κωνσταντίνο. Πάντως επισημαίνουμε ότι τα εκκλησιαστικά Τυπικά των μονών του Αγίου Όρους, αρχίζοντας από αυτό της Λαύρας, εβασίσθηκαν στο Τυπικό του Στουδίου του 9ου αί. και τούτο στο αντίστοιχο του Αγίου Σάββα Παλαιστίνης του 5ου αί.
102. Άρα η έκκεντρη θέση ως προς τον άξονα του καθολικού υπήρχε ήδη από την εποχή του Μπάρσκι.
103. Στο κιονόκρανο της φιάλης υπάρχει ΙΩΑΝ (σταυρόσχημα), δηλαδή Ιωάννης (Καντακουζηνός) και όχι Ιωάσαφ, όπως γράφει ο Κομνηνός (1864, σ. 31), λάθος που επισημαίνουν οι Millet-Pargoire- Petit (1904, άρ. 111). Η αναγραφή του ονόματος Ιωάννης στο κιονόκρανο πρέπει να ερμηνευθεί ως ότι η φιάλη ή τα κιονόκρανα ήταν παροχή των Καντακουζηνών, όταν ο Ιωάννης δεν ειχε καρή ακόμη μοναχός, οπότε και πήρε το όνομα Ιωάσαφ.
104. Οι Millet-Pargoire-Petit (1904, άρ. Ill) διευκρινίζουν ότι το τελευταίο μονόγραμμα (συμπίλημα) διαβάζονται: «Μεγάλου Δομεστίκου», αξίωμα που είχε ο Ιωάννης επί Ανδρονίκου Παλαιολόγου (1328-1341). Άρα, τα κιονόκρανα δύνανται να χρονολογηθούν σε αυτήν την περίοδο.
105. Ο σημερινός αετός δεν είναι μπρούτζινος, αλλά ασημένιος. Σχετικά με την φιάλη ο Θεόφιλος Βατοπεδινός (1972, σ. 80) δίδει πληροφορίες αμφιλεγόμενες.
106. Επιγραφή με τούβλα (Millet-Pargoire-Petit 1904, άρ. 115), σήμερα ζωγραφιστά, αφού σοβατίστηκε ο τοίχος.
107. Αυτό σήμερα γίνεται σε διάφορα κοινόβια, στις πανηγυρικές τράπεζες, κατά τις οποίες ο ηγούμενος φοράει αρχιερατικό μανδύα. Η περιγραφή της επανόδου των μοναχών στο καθολικό μετά την τράπεζα, μαρτυρεί ότι το μοναστήρι λειτουργούσε τότε ως κοινόβιο.
108. Άρα εδώ ήταν η βιβλιοθήκη.
109. Πράγματι, του Ισαάκ του Σύρου η πρώτη έκδοση έγινε το 1770 και του Αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου το 1791.
110. Τα δύο αυτά χειρόγραφα υπάρχουν,
111. Το αυτόγραφο Ευαγγέλιο του Καντακουζηνού υπάρχει στην βιβλιοθήκη και επιδεικνύεται.
112. Το 1336 ο Καντακουζηνός ήταν ακόμη μεγάλος δομέστιχος και ωνομάζετο Ιωάννης. Ας υπενθυμίσουμε ότι ο Καντακουζηνός ήταν δομέστιχος υπό τον Ανδρόνικο Γ’ (1328-1341), Αυτοκράτωρ (1341-1355) και μετά ταύτα απεσύρθη στην μονή των Μαγγάνων στην Κωνσταντινούπολη όπου εκάρη μοναχός, μετονομασθείς σε Ιωάσαφ. Απήλθεν στον Μυστρά, όπου απέθανε το 1383 (εκεί και ο τάφος του).
113. Πρόκειται προφανώς για τυπογραφικό λάθος: αωκβ’ άντί ,ς/οκβ’ [= 6922 =1414], που περιλαμβάνεται στην βασιλεία του Μανουήλ Καντακουζηνού Παλαιολόγου (1391-1425). Στον κατάλογο χρυσοβούλλων του Θεοφίλου (1972, σ. 101) δεν αναφέρεται χρυσόβουλλο του Μανουήλ.
114. Πρόκειται για τον Ιωάννη Καντακουζηνό (1341-1355).
115. Πράγματι άλλαξε μόνο το πρώτο όνομα. Γι’ αυτό και δεν αναφέρεται το επίθετο Καντακουζηνός.
116. Πρόκειται για τον Ιωάννη Ε’ Παλαιολόγο (1341-1376 και 1379- 1391).
117. Το 1357 αυτοκράτορας είναι και πάλι ο Ιωάννης ο Ε’.
118. Η χρονολογία 1292 ελέγχεται ακριβής και πρόκειται για τον Ανδρόνικον Β’ Παλαιολόγο.
119. Η χρονολογία 1302 ταιριάζει με τον Ανδρόνικο τον Β’.
120. Η χρονολογία ,ςωλζ’, για να ταιριάζει με τον Ανδρόνικο, ο οποίος έπαυσε το 1328, πρέπει να είναι μετά τον Σεπτέμβριον, ώστε να αφαιρεθούν 5509 έτη: 6837-5509=1328.
121. Προφανώς η χρονολογία αναγράφεται λανθασμένα. Το έγγραφο πρέπει να σχετίζεται με τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Πα-χώμιο τον Α’ (1503-4 και 1505-1514).
122. Σήμερα μπροστά στην τράπεζα υπάρχουν δύο κρήνες.
123. Υπάρχει και σήμερα το φρεατοστέγασμα, προ της κόρδας του Καντακουζηνού.
124. Πύργοι Βατοπεδίου:
Κατά Μπάρσκι
1. Γεννήσεως Θεοτόκου
2. Πύργος βόρειας πλευράς ή αρχονταρικιού
3. Θεολόγου (άνω)
4. Χρυσοστόμου (κάτω)
5. Τριών Ιεραρχών
6. Μεταμορφώσεως
7. Προδρόμου
8. Αγίου Γεωργίου, με τάφρους (;)
9. Άλλους δύο ως τον πύργο του Σκευοφυλακίου
10. Άλλους δύο ως τον πύργο του Σκευοφυλακίου
Κατά προσκυνητ.
1. Γεννήσεως Θεοτόκου
2. Χρυσοστόμου (Καντακουζηνού)
3. Τριών Ιεραρχών
4. Μεταμορφώσεως
5. Προδρόμου
6. Αγίου Γεωργίου (ΒΔ ;)
7. Αρχονταρικιού
8. Σκευοφυλακίου
Υπάρχοντες
1. Γεννήσεως Θεοτόκου
2. Θεολόγου (Καντακουζηνού)
3. Τριών Ιεραρχών
4. Μεταμορφώσεως
5. Προδρόμου
6. Πύργος ΒΔ
7. Αρχονταρικιού
8. Σκευοφυλακίου
(σήμερα ταράτσα Συνοδικού)
125. Τα κανόνια, ή μάλλον τις λουμπάρδες της Λαύρας και του Βατοπεδίου, τις πήρε ο Εμμανουήλ Παππάς κατά την Επανάσταση του 1821.
126. Υπάρχουν και σήμερα, αλλά δυστυχώς εγκαταλελειμμένα.
127. Σήμερα υπάρχουν γύρω στην μονή πολλά εγκαταλελειμμένα κελλιά. Εν ενεργεία δε είναι τα εξής:
α) Γύρω από την μονή: Προφήτης Ηλίας, Άγιος Νικόλαος στα Γυφτάδικα, Άγιοι Αρχάγγελοι Καλυβίτου, πέρα από την Σκήτη του Αγίου Δημητρίου, Άγιος Νικόλαος Τροχαλά, επίσης προς την Σκήτη, Κοίμηση της Θεοτόκου, επίσης προς την Σκήτη, Άγιος Προκόπιος, Άγιος Κωνσταντίνος, ομοίως, Άγιος Υπάτιος, Γενέσιον της Θεοτόκου Χαλκέως, κάτω από την Σκήτη,
β) Στην περιοχή της Κολιτσούς: Άγιοι Ανάργυροι, δύο Άγιοι Γεώργιοι, Τίμιος Πρόδρομος, Αγία Άννα.
γ) Στις Καρυές: Άγιος Νικόλαος, Ζωοδόχος Πηγή, Θεία Ανάληψις, Άγιος Χαράλαμπος.
128. Σήμερα νεώτεροι.
129. Ο Θεόφιλος Βατοπεδινός (1972, σ. 83) λέει ότι το κιόσκι ανακαινίζεται υπό Κοσμά μοναχού, το 1780. Άρα ο Μπάρσκι είδε το προηγούμενο.
130. Υπάρχουν καρυδιές μεγάλες σε αυτό το σημείο, αλλά ίσως δεν είναι 300 χρόνων, ώστε να τις έχει δει ο Μπάρσκι.
131. Πρόκειται για προηγούμενο φρεατοστέγασμα, διότι το σημερινό φέρει χρονολογία 1877.
132. Δεν αναφέρει το κάθισμα του Αγίου Τρύφωνος, που χτίστηκε το 1882.
133. Δεν αναφέρει τίποτα το ειδικό για τους Αγίους Αποστόλους, που αναστηλώθηκαν το 1683.
134. Πρόκειται για τον αρσανά του 1496.
135. Άρα υπήρχε κιόσκι στην κρήνη του αρσανά.
136. Κατά την παράδοση της μονής, συγγενείς του Αγίου Δημητρίου έκτισαν τον ναό.

Πηγή: Βασίλι Γκρηγκόροβιτς Μπάρσκι, Τα ταξίδια του στο Άγιον Όρος 1725-1726 1744-1745, με την φροντίδα και τα σχόλια του ακαδημαϊκού Παύλου Μυλωνά, Αγιορείτικη Εστία-Μουσείο Μπενάκη, Θεσσαλονίκη 2009.